Archiwum

A A A

Na ratunek danym

Rafał Janus

W tym artykule:

Jeśli myślisz, że nie da się odzyskać przypadkowo skasowanego pliku czy danych utraconych wskutek ataku wirusa, jesteś w błędzie. Są skuteczne sposoby ich przywracania, a poradzisz sobie z tym nawet samodzielnie, bez kosztownej pomocy specjalistów.

Wcześniej czy później każdemu przydarzy się, z różnych przyczyn, utrata ważnych plików. Nie załamuj się wówczas, nawet jeśli nie zrobiłeś kopii zapasowej. Masz szanse wybrnięcia z trudnej sytuacji, jednak dużo zależy od przyczyny zdarzenia. Jeśli dysk wydawał podejrzane dźwięki lub po raz kolejny spadł na podłogę, to znak, że doszło do fizycznego uszkodzenia i przeważnie sam nic nie zdziałasz (chyba że jest niewielkie), a odzyskanie danych musisz pozostawić profesjonalistom. Powiemy ci, gdzie ich szukać. Jeśli dane zostały skasowane programowo: przez pomyłkę czy złośliwie przez innego użytkownika, wskutek ataku wirusa, przez zawieszenie się systemu, przerwę w dostawie prądu czy sformatowanie dysku, masz szansę samodzielnie je odzyskać. Wyjaśnimy ci, jak to zrobić. Musisz jednak pamiętać, że szanse na pełny sukces są niewielkie - część plików straciłeś na zawsze, a niektóre będą uszkodzone (przeważnie trudno odczytać ich zawartość).

Wiedząc, że można odzyskiwać dane, z pewnością zaczniesz się zastanawiać, czy w ogóle można je trwale usunąć. Problem jest na tyle poważny, że powstały przemysłowe standardy kasowania plików, ale rozwiązanie jest dość proste i oferowane przez niewielkie darmowe programy. O nich piszemy w dalszej części artykułu.

Jak giną dane?

We właściwościach Kosza ustawisz w procentach rozmiar dysku zarezerwowany na skasowane pliki. Nawet jeśli poszukiwanego pliku nie będzie już w Koszu, wciąż masz szansę go odzyskać. Ze statystyk prowadzonych przez laboratoria odzyskujące dane wynika, że przeważająca ich część przepada w wyniku awarii sprzętu - uszkodzenia elektroniki czy kolizji głowicy z powierzchnią talerza twardego dysku. Jest tak w 56 procentach przypadków. To wciąż dużo, ale nowoczesne twarde dyski o dużej gęstości danych są w porównaniu ze starymi mniej zawodne. Powodem jest zmniejszenie liczby talerzy, a zatem również liczby głowic, czyli - elementów ruchomych. Zwróć uwagę, że na większe ryzyko uszkodzenia mechanicznego narażone są twarde dyski służące do przenoszenia danych między komputerami. Przyczyną są wstrząsy, którym ulegają podczas transportu. Do awarii sprzętowych zalicza się także skutki nieumiejętnej obsługi. Laboratoria odzyskujące dane nierzadko otrzymują dyskietki wymoczone w kawie czy nośniki odkształcone w wyniku długiego działania promieni słonecznych.

Wirusy są przyczyną zaledwie czterech procent przypadków utraty danych. Błędy użytkowników, jak pomyłkowe usunięcie plików czy sformatowanie dysku, to już 26 procent. Udział błędów programów i systemu operacyjnego, którym towarzyszy uszkodzenie plików lub struktury katalogów, wynosi 9 procent.

Kasowanie plików

Easy Recovery 6.10 to jedna z najlepszych aplikacji do odzyskiwania plików, które zostały skasowane metodą programową. Aby zrozumieć, na czym polega odzyskiwanie plików, musisz najpierw wiedzieć, co się dzieje, gdy kasujesz pliki. Plik składa się z dwóch podstawowych elementów: właściwych danych zapisanych na twardym dysku oraz informacji opisujących plik (nazwa, lokalizacja na twardym dysku itd.), przechowywanych w specjalnym obszarze dysku, zwanym tablicą alokacji plików (FAT). Tablica alokacji plików to swoisty spis zawartości twardego dysku.

Wiele osób sądzi, że gdy pliki są kasowane, faktycznie zostają usunięte z twardego dysku. Okazuje się, że wcale tak nie jest. Wbrew pozorom, operacja kasowania w ogóle nie polega na kasowaniu. System operacyjny zmienia jedynie pierwszy znak nazwy pliku na ? lub _ (dlatego usuwanie wielu małych plików trwa dłużej niż jednego dużego). Właściwy plik, jak również informacje o nim zapisane w tablicy alokacji nadal pozostają na dysku. Nie trzeba ich kasować, bo dla systemu miejsce zajmowane przez tak oznaczony plik jest wolne. Właśnie dzięki temu masz szansę odzyskać utracone dane. Powodzenie zależy od różnych czynników. Jeśli w miejscu skasowanych plików zostaną zapisane nowe, szanse odzyskania starych znacznie maleją.

Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden mechanizm działający podczas kasowania. Większość systemów operacyjnych ma wbudowane funkcje chroniące przed nieuważnym skasowaniem plików. W Windows usuwane pliki trafiają najpierw do Kosza (pod warunkiem, że na dysku jest odpowiednia ilość wolnego miejsca). Łatwo je stamtąd przywrócić do pierwotnego stanu - wystarczy otworzyć folder Kosz, zaznaczyć odpowiednie pliki i wybrać opcję Przywróć.

Zrób to sam

Często odzyskane pliki są uszkodzone i wymagają naprawy specjalistycznym programem, zanim dadzą się odczytać. Gdy przyczyny utraty danych są programowe, możesz spróbować odzyskać je samodzielnie, przestrzegając bardzo ważnej reguły: nie zapisuj niczego na twardym dysku po przypadkowym skasowaniu pliku. Pod żadnym pozorem nie wykonuj defragmentacji i nie używaj narzędzi typu Scandisk. Dane z pliku wciąż są, nawet jeśli usunąłeś go z Kosza, ale miejsce zajęte przez skasowane pliki system operacyjny traktuje jako wolne. Podczas kolejnego zapisu czegokolwiek usunięty plik może zostać zastąpiony nowymi danymi, dlatego nie zapisuj ani nie twórz niczego nowego i nie instaluj programów, dopóki go nie odzyskasz.

Jeśli pliku z jakichś przyczyn nie ma już w Koszu, np. zdążyłeś użyć opcji Opróżnij Kosz, wciąż masz spore szanse na jego odzyskanie, jeśli będziesz działać szybko. Sytuacja jest o tyle trudniejsza, że musisz skorzystać z odpowiedniego, komercyjnego oprogramowania, np. EasyRecovery Professional 6.10 firmy Ontrack ( www.ontrack.pl ), GetData-Back 2.31( www.runtime.org ), czy Handy Recovery 2.0 ( www.handyrecovery.com ). EasyRecovery odzyskuje dane ze wszystkich typów partycji FAT i NTFS. Daje to możliwość odzyskiwania danych również z dyskietek, napędów ZIP, kart flash i innych nośników. Programy te wymagają, żeby w komputerze były dwa twarde dyski lub chociaż jeden, ale podzielony na co najmniej dwie partycje, bo odzyskane dane muszą być zapisywane na innej partycji niż źródłowa (lub na innym dysku), co zapobiega zastąpieniu ich nowymi. Odzyskiwanie danych z użyciem programu EasyRecovery Professional 6.10 omawiamy w warsztacie na końcu artykułu.

Wspomniane programy można skutecznie zastosować pod warunkiem, że twardy dysk jest sprawny. Poza tym bezpłatne wersje próbne narzędzi do odzyskiwania danych mają sporo ograniczeń, np. EasyRecovery 6.10 wyświetla tylko listę plików możliwych do odzyskania, a Handy Recovery 2.0 pozwala na odzyskanie tylko jednego pliku dziennie.

Poszatkowane pliki

W specjalistycznych laboratoriach możliwe jest odzyskanie danych z uszkodzonych fizycznie twardych dysków. Zapis plików na twardym dysku ma jedną bardzo ważną cechę - dane są zapisywane we fragmentach o równej wielkości, zwanych klastrami. Wielkość klastra jest określana na stałe w momencie tworzenia partycji. Partycja może być na przykład podzielona na klastry o wielkości 1 KB, co sprawi, że plik o wielkości 100 KB zostanie zapisany w stu klastrach (fragmentach). Po skasowaniu takiego pliku zwolnionych zostanie 100 klastrów, z których system może wykorzystać tylko część, np. zapisać w nich plik o wielkości 50 KB. W efekcie ze skasowanego pliku zostanie na twardym dysku tylko połowa danych.

Omawiane narzędzia potrafią odtworzyć takie częściowo zastąpione pliki, ale gdy spróbujesz otworzyć odzyskany plik, przeżyjesz rozczarowanie. W najlepszym wypadku otworzy się z błędami, np. w dokumencie Worda zobaczysz przysłowiowe krzaczki, a między nimi fragmenty tekstu. Jednak wciąż masz szansę na uratowanie choćby części danych.

Tym razem przyda się program przywracający uszkodzonemu plikowi właściwą strukturę. Możesz skorzystać z kolejnego narzędzia firmy Ontrack - FileRepair, oferowanego odrębnie lub jako element aplikacji EasyRecovery 6.10 Professional. Naprawia dokumenty pakietu Office (Word, Excel, Access, PowerPoint) oraz archiwa ZIP. Znacznie więcej oferuje firma Recoveronix ( www.officerecovery.com ), m.in. programy do naprawiania plików Outlooka (PST) i Outlook Expressu (MBX, DBX), bazy danych Microsoft SQL Server i Oracle oraz plików graficznych (GIF, TIFF i JPEG). Pamiętaj, że naprawa też nie zapewni odzyskania pełnej zawartości piku, ale można go będzie otworzyć i chociaż częściowo odczytać.

Nie zdziw się również, gdy w odzyskanym pliku pojawią się fragmenty innych. Podczas przywracania kopiowane są dane z całego obszaru, który pierwotnie plik zajmował, aby potem mogły pojawić się tam nowe dane.

Windows nie uruchamia się

Shred XP 2.01 nieodwracalnie usuwa pliki z twardego dysku, oferując do tego celu różne algorytmy. Z twardego dysku znikają nie tylko dokumenty Worda czy Excela. Z różnych powodów uszkodzony lub skasowany może zostać sektor rozruchowy czy plik systemowy, co uniemożliwi uruchomienie Windows. Wtedy są dwie metody postępowania. Pierwsza wymaga wyjęcia dysku i podłączenia go jako napędu podrzędnego w sprawnym komputerze. Nie rób tego, gdy dysk wydaje podejrzane dźwięki, wskazujące na fizyczne, a nie programowe problemy. Po podłączeniu do drugiego komputera możesz przystąpić do odzyskiwania danych z użyciem odpowiedniej aplikacji lub za pomocą wbudowanego w Windows narzędzia naprawić uszkodzenia w strukturze plików na dysku. W tym celu przejdź do okna Uruchom i wpisz polecenie CHKDSK /F (parametr F włącza naprawianie błędów) względnie SCANDISK, zależnie od wersji systemu.

Szczególna sytuacja to uszkodzenie sektorów rozruchowych dysku, co sygnalizuje komunikat typu "Boot failure". W tej sytuacji sięgnij po narzędzia FIXMBR (naprawia główny rekord rozruchowy dysku rozruchowego) i FIX-BOOT (zapisuje na partycji systemowej nowy sektor rozruchowy partycji). Są dostępne tylko w Konsoli odzyskiwania, którą uruchomisz po wystartowaniu komputera z instalacyjnej płyty Windows XP. Musisz wpisać odpowiednie polecenia (FIXMBR lub FIXBOOT), a następnie nacisnąć [Enter]. Dodatkowe informacje o działaniu każdego polecenia uzyskasz, dopisując po jego nazwie parametr /?

Fatalne formatowanie

Jeśli przeprowadziłeś pełne formatowanie dysku, plików nie da się już odzyskać, bo w tym wypadku zastępowany jest każdy sektor. Natomiast jeżeli wybrałeś opcję szybkiego formatowania, która oznacza usunięcie tylko "spisu" zawartości dysku, Windows nie widzi plików, ale są one na nośniku. W tej sytuacji możesz się posłużyć programem do odzyskiwania danych.

Do utraty danych może dojść także podczas zmiany układu partycji na dysku przy użyciu programu do partycjonowania (np. Partition Magic). Gdy dojdzie do nagłego przerwania tego procesu, masz niewielkie szanse na uratowanie dokumentów i znów powinieneś sięgnąć po program do odzyskiwania danych. Natomiast jeśli sam usuniesz partycję, najpierw zastosuj program, który umożliwia jej odzyskanie, np. Active Partition Recovery. Programy tego typu wymagają przygotowania dyskietki startowej.

Awaria twardego dysku

Gdy dojdzie do awarii sprzętowej twardego dysku, np. przestał pracować w skutek wstrząsów lub wydaje dziwne odgłosy, sam nie odzyskasz danych. Nie podejmuj pochopnych działań. Specjaliści stanowczo odradzają samodzielne manipulowanie przy dysku, bo to jedynie pogorszy sprawę. W wypadku ewidentnej awarii sprzętowej należy zrezygnować nawet z użycia narzędzi diagnostycznych, które wielu producentów dysków dołącza do swoich urządzeń. Najlepiej wyłączyć komputer, odłączyć od niego uszkodzony dysk i przekazać go do specjalistycznego laboratorium odzyskiwania danych - w Polsce zajmują się tym firmy Ontrack ( www.ontrack.pl ) oraz HDLab ( www.hdlab.pl ). Spodziewaj się wydania od tysiąca do 4 tysięcy zł.

Usunąć nieodwracalnie

Gdy usuwasz dane, które nie powinny już ujrzeć światła dziennego, najpewniejsze byłoby fizyczne zniszczenie twardego dysku, ale łatwiej użyć programu typu shredder, np. SureDelete 5.1, Abylon Shredder 5.4, DataEraser lub Shred XP 2.01. Jest ich sporo, niektóre są bezpłatne. Jak działają? Po wybraniu plików, katalogu czy całej partycji aplikacja rozpoczyna zamazywanie obszaru zajmowanego na twardym dysku przez wybrane dane. Polega to na zapisywaniu w tym obszarze przypadkowych danych. Jedno zapisanie uniemożliwi odzyskanie dokumentów metodami programowymi. Jednak w wypadku ściśle poufnych danych wymagane jest często wielokrotne powtarzanie tego procesu.

Nie daj się zaskoczyć

Jeśli nie chcesz ryzykować utraty danych, przestrzegaj kilku zasad. Podstawa to tworzenie kopii zapasowych. W miarę możliwości przechowuj na jednym dysku pliki z danymi, a na drugim system operacyjny. Poza tym sprawdzaj stan dysku programem diagnostycznym Scandisk, chkdsk lub innym (w zależności od systemu operacyjnego). Zadbaj, żeby twardy dysk się nie przegrzewał, bo wzrost temperatury negatywnie wpływa na jego kondycję. Chroń dysk przed wstrząsami, bo mogą doprowadzić do fizycznej awarii - dotyczy to szczególnie dysków przenoszonych między komputerami. Używaj programu antywirusowego, chroniącego zawartość dysku przed atakami wirusów.

Problemy z płytami CD/DVD

Dane znikają nie tylko z twardych dysków. Często trafiają się również płyty CD/DVD, których zawartości nie daje się odczytać, np. z powodu zarysowań. Zacznij od próby odczytania płyty w innym napędzie. Jeśli to nie pomoże, sięgnij po shareware'owy program CDRoller 6.02 ( www.cdroller.com ), służący do kopiowania na twardy dysk plików z uszkodzonych krążków CD/DVD. Radzi sobie również z płytami nagranymi metodą przeciągania w programie InCD, wchodzącym w skład pakietu Nero, oraz z nośników zapisanych za pomocą aparatów cyfrowych Sony. Funkcja UDF Reader umożliwia skanowanie i naprawienie błędów w strukturze plików UDF zapisanych za pomocą DirectCD. Z ciekawszych funkcji warto także wspomnieć o możliwości zapisania zawartości płyty Audio-CD w formacie WAV na twardym dysku. Warto też wypróbować bezpłatny polski BulletProof File Copy 1.53 ( www.cdrinfo.pl ), pozwalający na skopiowanie plików z płyt CD, z którymi nie radzi sobie system operacyjny.

Jeśli programowe metody odczytania płyty zawiodą, skorzystaj z pomocy warszawskiej firmy AMER (www.czyszczeniedvd.pl), która naprawia uszkodzone krążki CD/DVD. Szlifuje płytę w specjalistycznej maszynie, przy czym chłodzenie wodą pozwala uniknąć przegrzania nośnika i jego uszkodzenia. Płyty naprawiane są w ciągu jednego dnia, a koszt usunięcia zarysowań z jednego krążka wynosi 16 zł.

Odzyskiwanie danych

1 W EasyRecovery Professional 6.10 przejdź do karty Data Recovery i kliknij przycisk DeletedRecovery, aby rozpocząć uproszczoną procedurę. W pierwszym oknie kreatora wybierz partycję, z której chcesz odzyskać pliki. W polu File Filter możesz określić, które typy plików cię interesują, podając ich rozszerzenia. To przydatna funkcja, bo program z reguły wyszuka bardzo dużo plików, np. zupełnie niepotrzebne tymczasowe. Opcja Complete Scan włącza skanowanie całej powierzchni wybranej partycji (standardowo analizuje tylko strukturę katalogów). Użyj tej opcji, jeśli skasowałeś cały katalog wraz z jego zawartością.

2 Po zakończeniu skanowania (poczekaj kilka-kilkanaście minut) EasyRecovery wyświetli strukturę katalogów i listę plików, które można choćby częściowo odtworzyć. Jeśli nie ustawisz filtru, łączny rozmiar plików do odzyskania może nawet przekroczyć rozmiar dysku, na którym są zapisane (nie jest to błąd, lecz konsekwencja zastosowanej metody). Podane przez program nazwy mogą się różnić od oryginalnych, ale zweryfikujesz je, korzystając z podglądu zawartości. W tym celu zaznacz wybrany plik i kliknij przycisk View File. W znalezieniu potrzebnego pliku pomoże ci funkcja Find. Zaznacz pole wyboru przy plikach do odzyskania.

3 W polu Recover to Local Drive podaj, gdzie mają być zapisywane odzyskane pliki. Musisz wybrać drugi twardy dysk lub na tym samym dysku inną partycję niż ta, z której pochodzą skasowane dane - chodzi o to, żeby nie zostały zastąpione. Jeśli masz za mało wolnego miejsca, zaznacz opcję Create Zip, wtedy odzyskiwane dane zostaną automatycznie skompresowane w jednym pliku ZIP. Możesz również zaznaczyć opcję Recover to an FTP Server, żeby przesłać pliki na serwer FTP. Kliknij Next, aby rozpocząć odzyskiwanie. Pliki znajdziesz później w wybranym miejscu. Kolejne okno kreatora będzie zawierać już tylko podsumowanie.

4 EasyRecovery odzyskuje również pliki częściowo zastąpione, ale odczytanie ich zawartości bywa niemożliwe, w najlepszym wypadku wyświetlą się tylko fragmenty. Jeśli tak się zdarzy, przejdź do karty File Repair - dostępne na niej opcje umożliwiają naprawę plików pakietu Office oraz archiwów ZIP. Gdy problem dotyczy plików Outlooka i Outlook Expressu, skorzystaj z karty Email repair. Niezależnie od rodzaju pliku do naprawy musisz wykonać takie same czynności. Najpierw uruchom odpowiedni kreator, następnie wybierz w nim plik do naprawy, kliknij przycisk Next i gotowe.

12 dalej »

Spis treści: Styczeń 2006

Wystaw ocenę:

Średnia ocena:

(Głosów: )

» Dodaj komentarz

Komentarze

Redakcja PC World nie ponosi odpowiedzialności za wypowiedzi Internautów opublikowane na stronach serwisu oraz zastrzega sobie prawo do redagowania, skracania bądź usuwania komentarzy zawierających treści zabronione przez prawo, uznawane za obraźliwie lub naruszające zasady współżycia społecznego. Osoby zamieszczające wypowiedzi naruszające prawo lub prawem chronione dobra osób trzecich mogą ponieść z tego tytułu odpowiedzialność karną lub cywilną.