Czarna afryka

Sztuka afrykańska, mimo iż sprawia prymitywne wrażenie, ma wielowiekową tradycję. Obecnie większość prac artystów, zamieszkujących Czarny Ląd, to dzieła folklorystyczne przeznaczone przede wszystkim dla turystów. Jednak prawdziwa, prymitywna sztuka afrykańska od kilkudziesięciu lat wywiera olbrzymi wpływ na twórców z całego świata.

Sztuka afrykańska, mimo iż sprawia prymitywne wrażenie, ma wielowiekową tradycję. Obecnie większość prac artystów, zamieszkujących Czarny Ląd, to dzieła folklorystyczne przeznaczone przede wszystkim dla turystów. Jednak prawdziwa, prymitywna sztuka afrykańska od kilkudziesięciu lat wywiera olbrzymi wpływ na twórców z całego świata.

Jak sugeruje tytuł, zamierzam skoncentrować się na sztuce wyłącznie "czarnej" części Afryki http://www.artnetweb.com/guggenheim/africa.index.html. Celowo ignoruję natomiast na przykład starożytny Egipt. Sądzę, że każdy z nas kiedyś słyszał, czytał lub widział na własne oczy (chociażby w warszawskim Muzeum Narodowym) mumie, sarkofagi, rzeźby i tablice z hieroglifami, pochodzące z tamtego okresu kultury Czarnego Lądu. Niewiele natomiast osób wie o działalności artystycznej większości jego mieszkańców. Już w szkole średniej czułem pewien niedosyt związany z tym, że moi nauczyciele prawie nie poruszali tematów, dotyczących tego kontynentu.

Do niedawna sztuka afrykańska nie była zbyt dobrze znana, a przynajmniej nie uznawana za przejaw sztuki, lecz pewną ciekawostkę, odzwierciedlenie umysłu prymitywnego człowieka. Dopiero na początku tego wieku zachodni artyści odkryli wartość ascetycznej i prymitywnej sztuki Afryki. Natomiast w ciągu ostatnich 30 lat badania nad nią stały się osobną dziedziną i tematem poważnych rozpraw naukowych. Ponadto w pewnym sensie do upowszechnienia jej przyczyniają się studenci z krajów afrykańskich, dorabiający sobie sprzedając na ulicach europejskich miast własne wyroby, głównie rzeźby. Wielu z nich spotkałem podczas mojego ostatniego pobytu w Rzymie.

MASKI

Podobnie jak wiele prymitywnych ludów, mieszkających na innych kontynentach, Afrykanie we wczesnych wiekach swojego rozwoju (nawet obecnie niektóre plemiona, np. Masajowie) praktykowali wiarę w wielu bogów. Ich politeistyczna i animistyczna wiara przydzielała każdej cząstce natury, włączając w to człowieka, fragment otaczającej nas uniwersalnej energii, niewidocznej, ale stale obecnej. Dlatego też - według tych ludów - istnieje ścisły związek między człowiekiem a zwierzęciem, zwierzęciem a rośliną i roślinami a skałami. Takie wnioski dawały poczucie silnego związku z otaczającą naturą, stanowiąc także inspirację dla sztuki objawiającej się m.in. w rytualnych rzeźbach i maskach. Nieco więcej na ten temat można dowiedzieć się z serwera http://www.split.it/noprofit/sma/index/idx-usa.htm.

Właśnie maski są największą, dominującą grupą wyrobów twórców z Czarnego Lądu. Stanowią obraz tego, co niewidzialne - duchów, otaczających mieszkańców Afryki. Maski miały również więzić w sobie niematerialne moce, ale jedynie po to, aby zwiększyć "rezerwy sił żywotnych" grupy (rodziny, wioski czy też narodu). Drugą ich "misją" była kontrola tychże mocy, aby nie uwolniły się i nie sprowadziły nieszczęścia na całą społeczność. Jako materiał do ich tworzenia wykorzystywano głównie drewno, ale także kość słoniową, metal i kamienie.

CZĘŚĆ RODZINNEGO ŻYCIA

W przeciwieństwie do sztuki zachodniej, dzieła artystów afrykańskich stanowiły integralną część życia ich twórców i innych mieszkańców kontynentu afrykańskiego. Dlatego też naukowcy twierdzą, że bez zrozumienia sztuki afrykańskiej nie można zrozumieć kultury Afryki. Maski odgrywały dominującą rolę we wszelkich rytuałach religijnych, ale także w ceremoniach związanych np. z inicjacją młodych chłopców czy pogrzebem. W pierwszym przypadku młodzi mężczyźni noszą maski, które mają im pomóc pomyślnie przejść cały obrzęd. Natomiast zmarłym maska miała zagwarantować bezpieczne dotarcie "na drugą stronę".

Rzeźby, stroje i obiekty rytualne symbolizowały z kolei pozycję społeczną i pomagały utrzymywać kontrolę nad innymi członkami grupy. Przedmioty te często nosili królowie i wodzowie plemienni, były też wykorzystywane przez nauczycieli do przedstawiania idee i wartości. Jak wyglądał afrykański ubiór (czasami jeszcze w niektórych miejscach nadal wygląda), można zobaczyć w Interenecie pod adresem http://the.arc.co.uk/sokari.

Plemiona mieszkające w różnych częściach Afryki miało własne wierzenia, wartości i symbole, które następnie były odzwierciedlane w pracach artystów. O różnicach, jak również podobieństwach, zachodzących między poszczególnymi częściami tego kontynentu przeczytamy na stronach serwera Muzeum Guggenheima http://www.artnetweb.com/guggenheim/africa/. Afrykę podzielono na pięć części (północną, południową, wschodnią, zachodnią i centralną, obejmującą południową granicę Sahary i znajdujące się za nią sawanny). Na serwerze tym pokazano, w jaki sposób warunki życia, historia i inne kultury miały wpływ na rozwój sztuki tych regionów Afryki.

Jednym z ostatnich odwiedzonych przeze mnie miejsc w Internecie jest witryna poświęcona sztuce ludów Yoruba i Akan http://www.fa.indiana.edu/~conner/africart/home.html, zamieszkujących tereny obejmujące obecne państwa: Nigerii, Togo, Ghany i Wybrzeża Kości Słoniowej. Strona WWW dokładnie przedstawia wierzenia tych plemion oraz dzieła i techniki pracy artystów, pochodzących z tamtego regionu. Niezwykle szczegółowo przedstawiono różnice między wyrobami z drewna i metalu.

Historia sztuki afrykańskiej:

African Missionary Society - http://www.split.it/nonprofit/sma/index/idx-usa.htm

Sztuka afrykańska - asceza i jej znaczenie - http://www.lib.virginia.edu/dic/exhib/93.ray.aa/African.html

Muzea i galerie:

Muzeum Guggenheima - http://www.artnetweb.com/guggenheim/africa/

Sztuka Wybrzeża Kości Słoniowej - http://www.netpoint.be/abc/bedu, http://eleusis.ucsf.edu/AfricanTribal/afrtribal.html

Zbiory afrykańskie w Nairobi - http://african-art-connection.com/

Południowoafrykańska galeria narodowa - http://www.gem.co.za/sang/ind_main.htm

Muzeum Sztuki Afrykańskiej - http://www.harlemm.com/nokbeta

Maskarady w południowej Nigerii - http://the.arc.co.uk/sokari

Sztuka ludów Yoruba i Akan - http://www.fa.indiana.edu/~ conner/africart/home.html

Inne

Sztuka współczesna - http://www.iafrica.com/artthrobmb


Zobacz również