Płyty główne

Płyta główna to szara eminencja każdego komputera. Jeśli jest dobrej jakości, prawdopodobnie nigdy nawet nie zastanowimy się nad jej cechami - nie będzie powodów. Komputer z dobrą płytą główną powinien działać stabilnie, a jeśli inne komponenty nie są najgorszej jakości - także całkiem szybko.

Płyta główna to szara eminencja każdego komputera. Jeśli jest dobrej jakości, prawdopodobnie nigdy nawet nie zastanowimy się nad jej cechami - nie będzie powodów. Komputer z dobrą płytą główną powinien działać stabilnie, a jeśli inne komponenty nie są najgorszej jakości - także całkiem szybko.

Jednak wystarczy skusić się na zakup najtańszych płyt głównych niewiadomego pochodzenia, aby przeżyć wszystkie możliwie komputerowe frustracje, wśród których słynny niebieski ekran będzie jedną z najpopularniejszych.

Dlatego na kilkudziesięciu następnych stronach prezentujemy pełny przewodnik po świecie płyt głównych.

Przetestowaliśmy kilkadziesiąt modeli, podzielonych na odpowiednie kategorie (Intel, AMD, 2-procesorowe). Wybraliśmy najlepsze i najgorsze, a także te, których zakup jest najbardziej opłacalny. To jednak nie wszystko. Pokazujemy również, jak działa płyta główna, na które elementy zwracać uwagę podczas zakupu. Po lekturze decyzję o kupnie będzie dużo łatwiej podjąć też z innego powodu - wskazujemy, które cechy płyt głównych staną się istotne w nadchodzących miesiącach. Warto też zwrócić uwagę na tekst poświęcony w całości kontrolerom RAID, które coraz częściej integrowane są z płytami głównymi.

Lekcja anatomii

Rola płyty głównej jest często niedoceniana, zwłaszcza w zestawieniu z procesorami czy kartami graficznymi. Tymczasem to właśnie ona wykonuje znaczną część czarnej roboty, wpływa na wydajność i decyduje o stabilnej pracy komputera.

Olbrzymią liczbę producentów płyt głównych wyjaśnić można tylko w jeden sposób - jej zbudowanie jest już dzisiaj zadaniem stosunkowo prostym, które można wykonać, kierując się jasnymi wytycznymi. Właściwie nie trzeba wymyślać własnych rozwiązań, wystarczy zakupić odpowiednie licencje i zastosować określony algorytm działania. Jak zatem wygląda ten algorytm i jakie komponenty trzeba koniecznie uwzględnić w projekcie płyty głównej?

Serce i kręgosłup

Bezdyskusyjnie najważniejszym elementem każdej płyty głównej jest chipset. Liczba firm, które produkują chipsety, stanowi niewielki procent ogółu wytwórców płyt głównych. Jeszcze mniej jest firm, które coś znaczą na tym rynku - wymienić warto koncerny takie jak Intel, AMD, VIA, SiS, Ali, i to właściwie wszystko. Praktycznie wszyscy producenci płyt głównych współpracują z jedną z wyżej wymienionych firm lub z kilkoma jednocześnie.

Analizując angielskie słowo "chipset", łatwo zauważyć, że oznacza ono zestaw układów. Tak jest w istocie - najczęściej są to dwa układy scalone, które zarządzają i nadzorują wszystkie operacje wykonywane przez płytę główną. Dzięki chipsetowi dane z pamięci mogą trafić do procesora, a dane odczytywane z twardego dysku - do pamięci. Pomimo różnic konstrukcyjnych pomiędzy poszczególnymi modelami chipsetów większość z nich w sposób spójny stosuje podział na mostek północny (northbridge) i mostek południowy (southbridge). Każdemu z tych dwóch układów przypisany jest ściśle określony zakres zadań.

Mostek północny zazwyczaj łatwo zlokalizować na płycie głównej - w większości przypadków chłodzony jest przynajmniej radiatorem, a czasami dodatkowym wentylatorem. Od jego zaawansowania i jakości zależy przede wszystkim wydajność płyty głównej i całego komputera. Kontroluje bowiem kluczowe dla wydajności podzespoły - procesor, podsystem pamięci i port AGP. Od charakterystyki mostka zależy m.in. górna granica przepustowości danych, która będzie dostępna dla wymienionych kom-ponentów podczas komunikacji z innymi podzespołami. Na przykład mostek VIA KT266A pozwala instalować pamięci taktowane zegarem 100 lub 133 MHz (ponieważ są to moduły DDR, to efektywne taktowanie wynosi odpowiednio 200 i 266 MHz), natomiast nowszy model VIA KT333 obsługuje również szynę 166 MHz (efektywnie 333 MHz). Oczywiście uzyskanie maksymalnych parametrów uzależnione jest od zastosowania odpowiednich podzespołów - pamięci, procesora czy karty graficznej. Nie zyskamy wiele, jeśli mostek północny obsługuje tryb AGP 8X, podczas gdy karta graficzna tylko AGP 4X (większość dostępnych modeli).

Mostek południowy odpowiada za współpracę ze wszystkimi innymi podzespołami na płycie głównej. Zawiera kontrolery slotów PCI, twardych dysków, portów USB, szeregowych, równoległego, myszy, klawiatury, stacji dysków, a często także moduł audio i sieciowy. Od jakości mostka południowego w bardzo dużym stopniu zależy stabilna praca komputera. Dotyczy to zwłaszcza poprawnej obsługi standardu PCI. W gniazdach rozszerzeń mogą być instalowane najróżniejsze karty, pochodzące od wielu producentów. Najdrobniejsze odstępstwo od obowiązującej specyfikacji może sprawić, że komputer nie będzie chciał współpracować z konkretną kartą (co zdarza się w rzeczywistości dość często). Nawet jeśli system się uruchomi, może dojść do znacznego spadku wydajności - przykładem chociażby niektóre chipsety VIA. Wpadki zdarzają się zresztą każdemu producentowi - przykładowo w chipsecie Intela i850 nieprawidłowa obsługa twardych dysków może w niektórych okolicznościach powodować znaczny spadek wydajności odczytu.

Obydwa mostki - północny i południowy - muszą być ze sobą połączone, aby mogła się między nimi odbywać komunikacja. Producenci stosują dwie metody. Najprostsze i najtańsze chipsety wykorzystują w tym celu systemową magistralę PCI. Rozwiązanie takie ma jednak wiele wad, głównie ze względu na ograniczoną przepustowość PCI (133 MB/s) oraz to, że znaczna część pasma może być zajęta przez inne urządzenia funkcjonujące w systemie. Dlatego w większości nowych chipsetów producenci stosują specjalne szyny danych o wysokiej przepustowości, służące wyłącznie do połączenia dwóch mostków.


Zobacz również