Prawo autorskie cz. 1.

Zdarza się, że słyszymy określenia utwór, roszczenie, licencja, prawa autorskie itp. Często jednak nie do końca zdajemy sobie sprawę, co one oznaczają. Oczywiście nie każdy musi od razu być prawnikiem, ale z pewnością każdy twórca powinien mieć choćby ogólną orientację w tych pojęciach i swoich prawach określonych w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r.

Zdarza się, że słyszymy określenia utwór, roszczenie, licencja, prawa autorskie itp. Często jednak nie do końca zdajemy sobie sprawę, co one oznaczają. Oczywiście nie każdy musi od razu być prawnikiem, ale z pewnością każdy twórca powinien mieć choćby ogólną orientację w tych pojęciach i swoich prawach określonych w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W niniejszym artykule postaram się przybliżyć czytelnikom-autorom podstawowe instytucje prawne ich dotyczące, a ich bliższe omówienie i praktyczne zastosowanie przedstawię w kolejnych artykułach z tego cyklu.

Czym jest utwór?

Podstawowym aktem prawnym regulującym prawa i obowiązki twórców jest wspomniana ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Generalnie chroni ona utwory, za które uznaje wszelkie przejawy działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalone w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Przy takim szerokim ujęciu utworem może być praktycznie wszystko: zdjęcie, film, wiersz, piosenka, ale także program komputerowy, skrypt napisany w Javie i umieszczony na stronie WWW, serwis internetowy jako całość lub jego poszczególne elementy.Ochronie podlegają utwory nawet jeszcze nie ukończone i to niezależnie od spełnienia przez twórcę jakichkolwiek formalności. W szczególności nie jest konieczne zastrzeżenie praw autorskich (tzw. notka cypyright), chociaż może to okazać się przydatne dla wykazania, w razie ewentualnego sporu, autorstwa utworu lub daty jego umieszczenia, np. w Internecie. Prawo autorskie wprowadza bowiem domniemanie, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu.

Jakie prawa ma twórca utworu?

Uprawnienia twórcy utworu możemy podzielić na tzw. autorskie prawa osobiste oraz autorskie prawa majątkowe. Te pierwsze chronią nieograniczoną w czasie i nie podlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo, nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności oraz nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Na prawa majątkowe składają się: prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Ponadto twórcy i jego spadkobiercom przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości 5% ceny dokonanych zawodowo od sprzedaży oryginalnych egzemplarzy utworu plastycznego oraz rękopisów utworów literackich i muzycznych.

Czy czas trwania praw autorskich jest ograniczony?

Autorskie prawa osobiste nie podlegają żadnym ograniczeniom czasowym, natomiast autorskie prawa majątkowe wygasają co do zasady z upływem lat siedemdziesięciu od śmierci twórcy.

Czy mogę przenieść moje prawa autorskie?

Przenieść można jedynie prawa autorskie majątkowe. Może to nastąpić w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Owa umowa może mieć charakter licencji, tj. umowy o korzystanie z utworu lub umowy o przeniesienie autorskich prawa majątkowych. Należy przy tym pamiętać, że:

  • umowa w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości jest nieważna

  • umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia

  • umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych winna być pod rygorem nieważności sporządzona na piśmie

  • umowa licencyjna uprawnia do korzystania z utworu jedynie przez okres pięciu lat, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Czytajmy więc uważnie licencje dołączane do programów komputerowych, bo może się okazać, że upłynął już okres, w którym możemy ich używać.
Naruszono moje prawa autorskie, co powinienem zrobić?

Zakres ochrony jest uzależniony od tego, czy chodzi o prawa autorskie osobiste czy majątkowe. W razie zagrożenia praw osobistych cudzym działaniem twórca może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub - na żądanie twórcy - zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

W razie naruszenia autorskich praw majątkowych twórca może żądać zaniechania naruszenia, wydania uzyskanych korzyści albo zapłacenia w podwójnej, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione, potrójnej wysokości stosownego wynagrodzenia w chwili jego dochodzenia. Twórca może również żądać naprawienia wyrządzonej szkody, jeżeli działanie naruszającego było zawinione.

Generalnie w razie naruszenia majątkowych lub osobistych praw autorskich twórcy pozostaje droga procesu cywilnego, która - niestety - może okazać się kosztowna i długotrwała.

Autor jest prawnikiem specjalizującym się w prawie cywilnym i prawie nowych technologii.


Zobacz również