Słów kilka na temat praw autorskich

Nie ma wątpliwości, że niemal od zawsze człowiek tworzył dobra odpowiadające definicji utworu prawno-autorskiego. Ale dopiero system prawa autorskiego chroniącego te dobra umożliwia ich ekonomiczną eksploatację.

Nie ma wątpliwości, że niemal od zawsze człowiek tworzył dobra odpowiadające definicji utworu prawno-autorskiego. Ale dopiero system prawa autorskiego chroniącego te dobra umożliwia ich ekonomiczną eksploatację.

Niedawno prasa doniosła, że Joanne K.Rowling - autorka serii powieści o Harrym Potterze - ukończyła kolejny tom serii, jeszcze kila lat temu samotna matka, zmagająca się z przeciwnościami losu, dziś dysponuje majątkiem porównywalnym z majątkiem królowej brytyjskiej. Bill Gates - twórca firmy Microsoft - nadal pozostaje w czołówce najbogatszych ludzi świata. W ostatnich dniach wielu znanych wykonawców muzycznych przekazało znaczne darowizny na rzecz ofiar fal tsunami w Azji.

Wszystkie osoby, o których mowa, łączy jedno - żyją one z praw autorskich.

Prawa autorskie to prawa na dobrach niematerialnych, będących rezultatem twórczych działań człowieka.

Rozwój prawa autorskiego przebiegał od systemu przyznawania twórcom poszczególnych uprawnień, takich jak prawo druku, wystawiania czy nadania radiowego, w kierunku zagwarantowania im w ustawie generalnego monopolu odnoszącego się do wszelkich sposobów korzystania z utworów.

Polskie przepisy dotyczące praw autorskich, zawarte w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r., nie licząc nielicznych wyjątków, przyznają twórcy monopol na korzystanie z utworów. Prawa autorskie obejmują prawa o charakterze osobistym (autorskie prawa osobiste) i prawa o charakterze majątkowym (autorskie prawa majątkowe).

Eksploatacja praw autorskich przynosi wymierne korzyści gospodarcze nie tylko samym twórcom utworów, ale także nabywcom i licencjobiorcom tych praw. Potwierdza to sukces gospodarczy wielu firm, szczególnie działających w takich branżach, jak: wydawnicza, fonograficzna, filmowa, a w ostatnich kilkunastu latach także informatyczna, które swoją pozycję w czołówce światowej zawdzięczają ekonomicznej eksploatacji praw autorskich.

Szybki rozwój technologiczny, w tym coraz szersze i bardziej wszechstronne wykorzystywanie technologii cyfrowej, spowodował powstanie nowych rodzajów utworów oraz nowych pól ich eksploatacji. Spektakularną karierę zrobiły programy komputerowe, a powstanie i rozwój Internetu stworzyły niespotykane wcześniej, choć nie pozbawione wielu nowych problemów, możliwości eksploatacji utworów.

Nie dziwi wiec fakt, że wielu przedsiębiorców już korzysta z powodzeniem z praw autorskich, a wielu innych myśli o ich pozyskaniu i wykorzystywaniu. Do tych ostatnich w szczególności kieruję kilka poniższych uwag i wskazówek, które mogą okazać się pomocne przy podejmowaniu decyzji i działań dotyczących praw autorskich.

Przedsiębiorca będący jednocześnie twórcą lub współtwórcą utworu prawno-autorskiego (nie pozostający w stosunku pracy)

Od chwili ustalenia utworu przysługują mu prawa autorskie (osobiste i majątkowe) do tego utworu, niezależnie od jego wartości, przeznaczenia czy sposobu wyrażenia. Ochrona tych praw przysługuje z mocy przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. Nie musi zatem, inaczej niż w przypadku wynalazków czy znaków towarowych, dokonywać żadnych zgłoszeń ani żadnych innych czynności formalno-prawnych, aby je uzyskać. Może korzystać z tych praw sam i eksploatować prawa majątkowe na wszystkich znanych i dostępnych polach eksploatacji, czerpiąc z tego wymierne korzyści, lub zezwolić na korzystanie z nich osobom trzecim, udzielając im stosownych licencji i pobierając opłaty licencyjne. Może to robić przez całe swoje życie. Co więcej, z tych praw będą mogli korzystać także jego spadkobiercy przez co najmniej 70 lat po jego śmierci, tak jak czynią to np. spadkobiercy Elvisa Presleya. Swe autorskie prawa majątkowe (osobiste nie są zbywalne) może przenieść na rzecz innej osoby lub osób (fizycznych lub prawnych), np. wnieść je na pokrycie twoich udziałów w spółce.

Przedsiębiorca zatrudniający twórców

Może nabyć autorskie prawa majątkowe do utworów stworzonych przez swoich pracowników, automatycznie - na mocy przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - bez potrzeby zawierania jakiejkolwiek osobnej umowy i ponoszenia dodatkowych kosztów. Jest tylko jeden warunek. Utwory te muszą zostać stworzone przez pracowników w ramach wykonywania przez nich obowiązków ze stosunku pracy, a tworzenie winno być objęte celem umowy o pracę i zgodnym zamiarem stron. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ww. ustawy, jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Pracodawca powinien zatem zadbać, w momencie zawierania umowy o pracę, o właściwe określenie zakresu obowiązków pracownika oraz celu umowy.

Pracodawca nabywszy autorskie prawa majątkowe do utworu we wskazanym trybie, może nimi dysponować wedle swego uznania. Może zezwalać na korzystanie z nich innym podmiotom, na wszystkich lub wybranych przez siebie polach eksploatacji, udzielając im licencji. Może także dokonać ich przeniesienia na inne podmioty.

Należy jednak pamiętać, że autorskie prawa osobiste do utworu nie podlegają zbyciu i pozostają na zawsze przy twórcy. Oznacza to w praktyce, że pracodawca będzie zobowiązany respektować te prawa przy eksploatacji utworów.

Przedsiębiorca nie zatrudniający twórców

Prawdopodobnie ponosi mniejsze koszty pracownicze, a jeśli zechce i tak może nabyć autorskie prawa majątkowe do utworów, i to konkretnie tych, którymi jest zainteresowany. Mogą to być utwory już istniejące, a może także zamówić utwory szyte na miarę twoich potrzeb. Sam wybiera (o ile oczywiście zgodzi się na to zbywca), czy nabyć prawa autorskie do utworu (co zazwyczaj jest kosztowniejsze) czy jedynie prawa do korzystania z utworu (licencje). Może też wybrać interesujące go pola eksploatacji utworu i nabyć prawa autorskie lub licencje w zakresie tylko tych wybranych przez siebie pól. Zapłaci wtedy tylko za to, z czego rzeczywiście zamierza korzystać. Należy jednak pamiętać, że zarówno umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych, jak i umowa licencyjna obejmie tylko te pola eksploatacji utworu, które zostały wyraźnie w niej wymienione. Umowa może przy tym dotyczyć tylko tych pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia. Jeśli przedsiębiorca zdecyduje się na zakup licencji, to może zapewnić sobie prawo do korzystania z utworu z wyłączeniem innych osób (licencja wyłączna) albo dopuścić możliwość korzystania z utworu także przez inne osoby poprzez zakup licencji niewyłącznej. Uzyskanie licencji nie daje licencjobiorcy (o ile umowa nie zawiera odpowiednich zapisów) prawa udzielania innym zezwolenia na korzystanie z utworu (sublicencji).

Warto wiedzieć, że, stosownie do obowiązujących przepisów, nabycie autorskich praw majątkowych do utworu wymaga w każdym przypadku dla swej ważności formy umowy pisemnej. Brak umowy pisemnej lub niewskazanie w umowie pól eksploatacji utworu spowoduje, że prawa autorskie nie zostaną nabyte. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku licencji wyłącznej. Tylko w przypadku licencji niewyłącznej można pozwolić sobie na brak umowy na piśmie.

Jednak i w takim przypadku wskazane jest zawarcie umowy pisemnej, co pozwoli uniknąć ewentualnych problemów dotyczących ustalenia faktycznej treści tej umowy. Jeśli w umowie licencyjnej nie zostanie określony czas trwania licencji, prawo uzyskane na podstawie tej licencji wygaśnie po upływie pięciu lat. Jeśli zostanie zawarta umowa licencyjna na czas nieoznaczony, twórca będzie mógł ją wypowiedzieć.

I jeszcze jedno - trzeba pamiętać, że jeśli eksploatacja utworu przyniesie przedsiębiorcy znaczne korzyści ekonomiczne, może się zdarzyć, iż twórca wystąpi o zapłatę dodatkowego wynagrodzenia. Ustawodawca uznał bowiem, że w razie rażącej dysproporcji pomiędzy wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd. Ale to już niewielki problem i w zasadzie można powiedzieć nieco przewrotnie, możnaby go sobie życzyć.

Pojęcia

Utwór to wytwór niematerialny, stanowiący przejaw (uzewnętrzniony rezultat) działalności twórczej człowieka, posiadający indywidualny charakter, utrwalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

Prawa autorskie to prawa na dobrach niematerialnych - utworach.

Autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i nie podlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem.

Autorskie prawa majątkowe to wyłączne prawa do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Prawa te, inaczej niż prawa osobiste, są ograniczone w czasie i mogą być zbywane.

Przykładowe pola eksploatacji utworu to wytwarzanie egzemplarzy utworu określoną techniką, np. drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego, techniką cyfrową; wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy; publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie lub nadanie, a także publiczne udostępnienie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Krystyna Włodarczyk jest radcą prawnym, byłym sędzią. Prowadzi w Warszawie kancelarię prawną, specjalizującą się w sprawach dotyczących praw własności intelektualnej i przemysłowej. http://www.iprights.pl


Zobacz również