Świat licencji oprogramowania

Licencje komputerowe to dokumenty, które porządkują sposób korzystania z programów komputerowych, Bez nich, w świecie oprogramowania zapanowałby totalny chaos. Dzięki nim wiadomo, kto może używać danej aplikacji, w jakim celu, określają one, co można z programem zrobić, regulują prawa własności. Warto wiedzieć, jakie prawa dają i jakie obowiązki nakładają różne umowy licencyjne

Free Software Foundation

Licencja to rodzaj umowy zawieranej pomiędzy stronami, określający sposób używania jakiegoś produktu. Może dotyczyć rzeczy fizycznych czy niematerialnych. Licencje oprogramowania opisują używanie aplikacji i formy jej wykorzystania (pola eksploatacji). Służą zwykle ograniczaniu praw użytkownika i dokładnie je opisują. Definiują na przykład maksymalną liczbę komputerów, na których można zainstalować program, liczbę korzystających z niego użytkowników, połączeń sieciowych generowanych przez aplikację czy dozwolony czas użytkowania. Z reguły wyłączają także odpowiedzialność autora skutki błędów w ich dziełach. Prawa autorskie na program komputerowy w Polsce wygasają 70 lat po śmierci autora lub 70 lat po jego pierwszym opublikowaniu jeżeli autor nie rozpowszechniał go osobiście lub gdy nie jest znany W praktyce więc nie ma jeszcze programów, które nie są już chronione.

Tekst ujednolicony Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Tekst ujednolicony Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Licencja może być wyłącza, co ogranicza używanie programu do określonego kręgu użytkowników. To nieczęsto spotykane rozwiązane, stosowane głównie w projektach tworzonych na miarę i konkretne zapotrzebowanie danego odbiorcy.

Drugi rodzaj, niewyłączne, obejmuje te, które nie wymagają zgody pisemnej i pozwalają korzystać z aplikacji wielu osobom.

Programy i związane z nimi licencje można też podzielić na komercyjne i niekomercyjne. Z tej drugiej kategorii wywodzi się grupa określana często skrótem FOSS bądź FLOSS (Free Libre/Open Source Software). Obejmuje on zarówno wolne, jak i otwarte oprogramowanie.

Strona Funcdacji Wolnego Oprogramowania instytucji sponsorującej GNU

Strona Funcdacji Wolnego Oprogramowania instytucji sponsorującej GNU

Mianem wolnego oprogramowania można określać aplikacje spełniające określone warunki. Przede wszystkim, każdy może uruchamiać je w dowolnym celu. Mogą być one również bez ograniczeń rozkładane na czynniki pierwsze i dostosowywane do własnych potrzeb. Nie ma także żadnych ograniczeń w kopiowaniu, rozpowszechnianiu kopii oraz udoskonalaniu i rozpowszechnianiu własnych wersji aplikacji. To po części podejście filozoficzne. W odróżnieniu od tego, otwarte oprogramowanie koncentruje się na podejściu praktycznym, z nieograniczonym dostępem do źródeł, ale bez wykluczenia częściowego komercyjnego wykorzystania otwartych aplikacji.

Od nazw niektórych licencji wzięły również nazwę niektóre rodzaje oprogramowania. Tak na przykład jest z licencjami i programami shareware czy freeware. Często również pojęcie licencji używane jest błędnie, gdyż używany termin określa jedynie rodzaj oprogramowania. Przykładem może być stealware, który oznacza program okradający użytkownika. Aplikacja tego typu to rodzaj wirusów, instalowane są bez wiedzy i zgody osób zainteresowanych, śledzą ich działania na komputerze, wykradają dane, podmieniają numery kont podczas dokonywania płatności internetowych. Nazwa jest więc pochodną sposobu działania, a nie licencjonowania.

Abandonware

To określenie na programy porzucone. Nie jest to typowa licencja. Obejmuje ono aplikacje, które nie są już rozwijane, nie ma ich w sprzedaży, bez wsparcia ze strony producenta i pomocy technicznej. Często produkty firm już nieistniejących. Najczęściej dotyczy starych gier. Nie można w ten sposób mówić o programach, których producent promuje, obsługuje i rozwija nowe wersje. Aplikacja nie jest porzucona jeżeli może stanowić potencjalne źródło dochodu dla producenta na przykład po adaptacji na inne urządzenia czy platformy.

Adware

Licencja darmowego oprogramowania, które zawiera elementy reklamowe. Nie należy jej mylić z cechą aplikacji o tej samej nazwie. W zamian za możliwość korzystania z produktu użytkownik wyraża zgodę na wyświetlanie i oglądanie banerów reklamowych. Programy tego typu zwykle mają kod zamknięty. Dostępne są też często warianty komercyjne bez mechanizmów reklamowych.

AGPL (Affero General Public License) rozwiązuje problemy z uruchamianiem programów po stronie serwera

AGPL (Affero General Public License) rozwiązuje problemy z uruchamianiem programów po stronie serwera

Warianty General Public License

AGPL

Wersja GPL używana do licencjonowania produktów, które uruchamiane są przez sieć po stronie serwera. Przykładem mogą być aplikacje na stronach serwisów internetowych. W takiej konfiguracji nie zachodzi fizyczna dystrybucja programu, więc nie ma mowy o udostępnianiu jego kodu źródłowego co jest wymogiem GPL. AGPL wymusza dostępność źródła, tak by użytkownik mógł je pobrać i zawarte w nim zmiany przenieść do swojej wersji. Ten wariant licencji nie rozwiązuje jednak problemów z usługami. Gdy program działa na serwerze jako SaaS (Software as a Service) brak jest kontroli nad sposobem jego działania - nie ma dostępu do środowiska, w którym pracuje, a które może w znaczący sposób na niego wpływać. Nie pomaga tu możliwość wglądu do źródła.

GNU GPL

Licencja wolnego i otwartego oprogramowania. Aplikacje nią objęte muszą spełniać cztery tak zwane wolności dające prawo do uruchamiania bez żadnych ograniczeń, kopiowania, modyfikowania i udostępniania zarówno pierwotnego jak i zmienionego wariantu programu. Wymusza ona również, by każdy projekt, w którym został użyty fragment kodu oparty na GNU GPL również spełniał te warunki. Z tego powodu klasyfikowana jest jako tak zwana licencja wirusowa.

Aktualnie obowiązuje wersja trzecia licencji, która rozwiązuje między innymi problem tiwoizacji, która polega na używaniu oprogramowania GPL na sprzęcie uniemożliwiającym uruchomienie wersji zmodyfikowanej aplikacji.

GNU LGPL

Kompromis między licencją GNU GPL a mniej restrykcyjnymi licencjami, jak na przykład BSD. Przeznaczona głównie dla bibliotek. W przeciwieństwie do GNU GPL pozwala na łączenie z programami rozpowszechnianymi na innych licencjach niż GNU GPL, bez względu na to czy są wolnymi czy własnościowymi.

Treść Apache License w wersji 2.0

Treść Apache License w wersji 2.0

Apache License

Powstała początkowo na użytek serwera http Apache, następnie została zmodyfikowana tak, by można z niej było korzystać w przypadku innych produktów. Obejmuje wolne oprogramowanie ale dopuszcza używanie kodu źródłowego również na potrzeby aplikacji zamkniętych. Zezwala na używanie, modyfikowanie i redystrybucję programu, bez obowiązku udostępnienia kodu źródłowego.

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych to akt prawny zabezpieczający prawa twórców i wydawców w Polsce. Reguluje on między innymi stosunki między podmiotami udostępniającymi oprogramowanie w ramach jakiejś licencji i licencjobiorcami. Chroni autorskie prawa osobiste (niezbywalne i niewygasające prawo do wiązania autora z jego dziełem) oraz autorskie prawa majątkowe (zbywalne prawo związane wynagrodzeniem za korzystanie z utworu). Zabezpiecza wizerunek, adresatów korespondencji i tajemnicę informacji. W stosunku do oprogramowania i licencji precyzuje pola eksploatacji takie jak zakres, miejsce i czas korzystania z utworu. Nie narzuca jednak sztywnych reguł, które mogą być dowolnie kształtowane przez strony umowy

Licencje prezentowe

Wśród licencji można znaleźć takie, które zezwalają na bezpłatne kopiowanie, dystrybuowanie i używanie programów ale wymagają od użytkownika odpowiedniego postępowania w określonych sytuacjach. Do licencji takich należą na przykład beerware czy postcardware

Beerware

Licencja pozwalająca na dowolne korzystanie z programu pod warunkiem, że w razie spotkania z jego autorem, użytkownik zobowiązany jest zafundować mu piwo. Inny wariant licencji obliguje użytkownika jedynie do wypicia piwa za zdrowie autora.

Postcardware

Grupa mniej lub bardziej rygorystycznych licencji nakładających na użytkownika programu wymóg przesłania autorowi tradycyjnej kartki pocztowej. Po spełnieniu tego warunku korzystanie z aplikacji jest bezpłatne.

Emailware

Wariant licencji bezpłatnych programów, których warunkiem używanie jest przesłanie autorowi wiadomości e-mail.

Donationware

Programy na tej licencji mogą być dowolnie używane, kopiowane, dystrybuowane i modyfikowane. Warunkiem legalności takich działań jest przesłanie autorowi dobrowolnej opłaty. Jej wysokość nie jest z góry określona i zależy jedynie od licencjobiorcy. Może być ona wręcz symboliczna.

SMSware

Programy, których używanie jest dozwolone jedynie po przesłaniu pod wskazany numer telefonu krótkiej wiadomości tekstowej SMS.

Pasek reklamowy w aplikacji Ipla

Pasek reklamowy w aplikacji Ipla

Różne sposoby dystrybucji

BOX

Nie jest to typ licencji. Tym mianem określa się produkty, w tym programy sprzedawane w wersjach pudełkowych, tak zwane pełne. To z reguły najdroższy ze sposobów dystrybucji. Pudełko zawiera nośnik z oprogramowaniem, zwykle instrukcję obsługi, bardzo często różne dodatki, gadżety, elementy wyposażenia. Produkt typu box nie jest przypisany do żadnego urządzenia, może być dowolnie przenoszony pomiędzy komputerami i instalowany w dowolnym miejscu.

OEM

OEM (Original Equipment Manufacturer) nazywane jest często licencją ale w praktyce jest sposobem sprzedaży, na przykład oprogramowania, obwarowanym dodatkowymi warunkami. Opisuje też wariant programu. OEM mówi, że program jest ściśle związany z jakimś elementem komputera bądź jego całością. I tak system operacyjny może być sprzedawany tylko z nowym komputerem, związany z jednym z jego elementów choćby płytą główną czy nawet myszą. Można również spotkać wersje OEM niepowiązane ze sprzętem. Oprogramowanie tego typu może się różnić od wariantów pudełkowych, często jest markowane przez kogoś innego niż producent, zawiera elementy przygotowane na życzenie zleceniodawcy, najczęściej dystrybutora czy producenta sprzętu. Należy pamiętać, że z reguły odpowiedzialność za prawidłowe funkcjonowanie programów tego typu, pomoc techniczną i obsługę odpowiada dystrybutor, a nie producent. Dla użytkownika końcowego korzystne jest to, że warianty OEM oprogramowania są tańsze od pudełkowych. Ograniczona jest zaś możliwość instalacji na innym sprzęcie niż ten, z którym zostało zakupione.

BSD

Licencja stworzona na uniwersytecie Berkeley, zgodna z wolnym oprogramowaniem. Bardzo liberalna. Oprócz możliwości używania, modyfikowania, rozpowszechniania wariantu oryginalnego i zmienionego w postaci binarnej i źródłowej zezwala na dołączanie kodu BSD do dowolnego programu, nawet zamkniętego i komercyjnego. Zabrania także używania bez zezwolenia nazwy uniwersytetu oraz jego współpracowników do reklamowania produktów pochodnych wykorzystujących oryginalny kod.

Licencja BSD występuje w dwóch wariantach - starszym cztero klauzulowym i nowszym trzy klauzulowym. Początkowo wymagała bowiem załączania do aplikacji treści licencji oraz informacji o autorach oryginału. Była to tak zwana klauzula ogłoszeniowa. Powodowało to kłopotliwe wydłużanie informacji licencyjnych. Nowszy wariant licencji nie nakłada już tego wymogu. Podlegają jej głównie systemy operacyjne FreeBSD czy NetBSD oraz serwer baz danych PostgreSQL

Domena publiczna

Domena publiczna (Public domain) nie jest licencją. Mianem tym określa się utwory czy produkty, z których można korzystać bez ograniczeń wynikających z majątkowego prawa autorskiego, udostępnione do bezpłatnego użytku publicznego. Nie należy jednak do tej grupy zaliczać oprogramowania dystrybuowanego na przykład na zasadzie GPL, freeware czy shareware. W polskim prawie nie istnieje takie pojęcie. Autorskie prawa osobiste nigdy nie wygasają, a ograniczony jest jedynie czas autorskich praw majątkowych. Algorytm uznawania jakiegoś dzieła za domenę publiczną jest dość rozbudowany i skomplikowany. Zależy między innymi od formy utworu, czasu jego powstania czy upublicznienia, miejsca publikacji, autorów. Poza tym mechanizm przenoszenia utworów do domeny publicznej przez autorów wymaga dodatkowego oświadczenia woli, w którym autor oświadcza, że nie będzie korzystał z przysługujących mu praw.

X11

Jedna z mniej skomplikowanych licencji oprogramowania. Zezwala użytkownikowi na korzystanie, modyfikowanie, udostępnianie, a nawet odsprzedawanie wersji oryginalnej i zmienionej, skompilowanej bądź w postaci kodów źródłowych. Wymaga jedynie, by wszystkie kolejne warianty objęte były tymi samymi warunkami licencyjnymi oraz by zawierały informację o autorze

Common Public License

Licencja opracowana przez IBM zaliczana do licencji wolnego oprogramowania. Treścią przypomina GNU GPL została jednak wzbogacona o klauzlę, zabraniającą wprowadzania takich modyfikacji, które mają na celu czerpanie korzyści finansowych. Po zmianie kodu programu opartego na licencji CPL można jedynie dystrybuować go za darmo.

Freeware

Programy dystrybuowane na podstawie tej licencji są bezpłatne, a korzystanie z nich nie jest obwarowane żadnymi dodatkowymi warunkami. Zabrania się jedynie odsprzedawania ich. Czasami wprowadzane jest ograniczenie zezwalające na korzystanie z aplikacji jedynie do celów domowych, niekomercyjnych. Licencja ta nie obejmuje natomiast produktów wytworzonych za pomocą programu. Freeware obejmuje aplikacje o kodzie zamkniętym.

Wersja testowa i shareware - w WinRARze pojęcia te używane są zamiennie

Wersja testowa i shareware - w WinRARze pojęcia te używane są zamiennie

Shareware i trial

Shareware to jedna z popularniejszych licencji oprogramowania. Stosowana jest dla oprogramowania o kodzie zamkniętym. Pozwala użytkownikowi przetestować możliwości aplikacji i zdecydować czy chce kupić jej wersję komercyjną. Ograniczenia w funkcjonowaniu programu na licencji shareware mogą być różne, najczęściej zablokowane są niektóre opcje. Nakładany jest także limit czasowy. Po jego upływie należy zapłacić za program bądź usunąć go z dysku. Spotyka się również limit liczby uruchomień. Często na rynku funkcjonują dwie wersje programu - shareware z różnymi ograniczeniami i pełna bez nich.

Bardzo podobną, w niektórych miejscach wręcz identyczną licencją jest trial. To wersja testowa pełnej wersji programu, którą użytkownik może używać przez ściśle określony czas. Po jego upływie należy kupić wersję pełną, w przeciwnym razie aplikacja przestaje funkcjonować. Teoretyczna różnica pomiędzy licencjami shareware i trial jest taka, że pierwsza z nich wprowadza ograniczenia funkcjonalne a druga jedynie limit czasowy. W praktyce różnice te zacierają się, a pojęcia stosowane są często wymiennie

Definicja warunków licencji Opec Source na stronie Open Source Initiative

Definicja warunków licencji Opec Source na stronie Open Source Initiative

Shared i Open Source

Terminy określające licencje które wymagają udostępniania z programem jego kodu źródłowego. Definicja Open Source nakłada konieczność spełnienia dziesięciu warunków. Zgodnie z nimi oprogramowanie objęte tą licencją może być swobodnie przekazywane bądź sprzedawane, a jago kod źródłowy musi być do niego dołączony lub udostępniony do pobrania. Musi być dozwolona możliwość dystrybucji modyfikacji ale licencja może nakładać wymóg ich redystrybucji jedynie w postaci poprawek. Warunek ten nosi nazwę integralności autorskiego kodu źródłowego. Z odbiorców nie może być wykluczona żadna osoba lub grupa, a obszary użytkowania obejmują również zastosowania komercyjne. Prawa licencyjne muszą odnosić się do wszystkich odbiorców, a program nie może być licencjonowany jedynie jako część większego utworu. Poza tym licencja Open Source nie wymaga by inne elementy pakiety także podlegały tej licencji i nie wymusza konkretnych rozwiązań technologicznych.

Różnica w licencji Shared Source jest taka, że autor zachowuje kontrolę nad zastosowaniem kodu, który udostępnił. W praktyce zastosowanie programów podlegających tej licencji ograniczone jest do użytku niekomercyjnego czy edukacyjnego. Ten rodzaj licencji został opracowany przez Microsoft jako odpowiedź na ruch otwartego oprogramowania.

EULA, Open License i Select

Osobną kategorię stanową licencje Microsoft. Liczba produktów tego producenta działająca na różnych komputerach jest tak duża, że warto przynajmniej po części orientować się w stosowanych przez niego zasadach licencjonowania. Przede wszystkim licencje można podzielić na adresowane do pojedynczego użytkownika oraz grupowe. Te pierwsze znamy pod nazwą EULA (End User License Agreement). Zapoznanie się z jej treścią oraz zgodę na zawarte zapisy trzeba potwierdzić podczas każdej instalacji systemu operacyjnego czy pakietu Office. Zawiera ona warunki używania produktu, prawa użytkownika i określa sankcje za naruszenie postanowień umowy licencyjnej.

Programy Open i Select adresowane są do firm i instytucji. Dla małych i średnich przedsiębiorstw przewidziany jest wariant Open. Dzieli się na wersję License i Value. Minimalna liczba licencji jaka można zakupić w ich ramach to 5 sztuk. Poza tym różnią się czasem, przez który obowiązuje umowa, sposobami płatności czy usługami dodatkowymi. Dla przykładu w Open License nośniki instalacyjne podlegają dodatkowemu zakupowi. Dostępne są za to w Open Value. Ten drugi ma również w cenie usługę Software Assurance dającą dostęp do pomocy technicznej szkoleń, pomocy we wdrożeniach. Select przeznaczony jest dla średniej wielkości instytucji i firm, które mają minimum 250 komputerów. Umożliwia nabywanie licencji wtedy, gdy zachodzi taka potrzeba. Wszystkie licencje objęte są jedną bezterminową umową. Jeszcze innym wariantem licencjonowania jest wariant Enterprise adresowany do dużych organizacji.

W podstawowej formie licencje na produkty Microsoftu zabraniają ich wynajmowania i wypożyczania. Można sobie jednak wyobrazić sytuację, że użytkownik postanawia zakupić kilka czy kilkanaście komputerów i rozpocząć działalność polegającą na ich wypożyczaniu. Aby pozostać w zgodzie z licencją musi dokupić tak zwane Rental Rights czyli prawa do wypożyczania. Każda z licencji tego typu przypisana jest do konkretnego komputera i nie ma możliwości jej przeniesienia na inny.

W przypadku produktów serwerowych należy również pamietać o licencjach dostępowych umożliwiających korzystanie z produktu różnym użytkownikom, logowanie się lokalne czy zdalne.


Zobacz również