Ratowanie danych – jak odzyskać stracone zasoby

Wartość dysku twardego jako urządzenia do gromadzenia danych jest zazwyczaj stosunkowo niska w porównaniu z wartością przechowywanych na nim treści. Co począć, gdy niespodziewanie ulegną utracie? Pomagamy przywrócić stracone zasoby.


Ratowanie danych często okazuje się nie lada wyzwaniem. Niekiedy bywa zadaniem niemożliwym do zrealizowania nawet dla ekspertów w specjalistycznych laboratoriach. Innym razem bardzo łatwo przywrócić dane – np. gdy zauważysz, że przed chwilą omyłkowo usunąłeś jakieś zasoby dyskowe. Wówczas nie trzeba prosić o pomoc fachowców. Wystarczy zwyczajny program do odzyskiwania danych. Te dwa skrajne wypadki unaoczniają, jak ogromny może być kontrast między samodzielnymi próbami usunięcia problemu a korzystaniem z płatnych usług profesjonalistów. Przecież nie ulega wątpliwości, że wystarczy drobna pomyłka podczas ratowania danych, aby uzyskać odwrotny efekt. Zdarza się to np. wtedy, gdy dochodzi do usunięcia treści z dysku lub sformatowania partycji, a system operacyjny zaczyna zapełniać rzekomo puste obszary nośnika nowymi danymi, nadpisując w ten sposób dotychczasowe zasoby.

W razie utraty danych – nie panikuj i nie podejmuj pochopnych działań

Choć w obliczu utraty danych większość użytkowników ogarnia paraliżujące przerażenie, pamiętaj o podstawowej zasadzie postępowania w razie takich awarii – zachowaj spokój. Nie daj się ponieść emocjom, bo w ich przypływie możesz dać się sprowokować do nierozważnych czynów. W razie najmniejszych wątpliwości wyłącz komputer i postaraj się ochłonąć. Jeśli komputer przestał reagować na polecenia, naciśnij wyłącznik i przytrzymaj go przez co najmniej cztery sekundy. Alternatywnie możesz wyciągnąć wtyczkę z gniazda zasilania. Wiesz już przecież, że nadpisywanie danych (nawet to omyłkowe) prowadzi do całkowitego usunięcia lub uszkodzenia fragmentów utraconych danych. Dlatego specjaliści w laboratoriach ratowania danych sporządzają z zasady dokładną kopię danego nośnika i właśnie z niej próbują odzyskać dane, które zdają się utracone. Nawet jeśli podczas przywracania danych wystąpią nieprzewidziane komplikacje, fachowcy i tak mają do dyspozycji nienaruszony oryginał. Do utworzenia kopii dysku w trybie 1:1 jest potrzebne oprogramowanie radzące sobie z błędami, które w opisanych sytuacjach okazują się nieuniknione. Do narzędzi tego typu należy bez wątpienia HDD Raw Copy Tool. Jeśli jednak uszkodzenia obejmują głowice zapisu/odczytu w konwencjonalnym dysku talerzowym bądź kontroler dysku SSD, nie pomoże nawet najlepsze oprogramowanie. Wręcz przeciwnie – próby uruchomienia dysku mogą spowodować jeszcze większe szkody.

Za pomocą takiej przejściówki możesz podłączyć wymontowany dysk wewnętrzny do portu USB dowolnego komputera.

Za pomocą takiej przejściówki możesz podłączyć wymontowany dysk wewnętrzny do portu USB dowolnego komputera.

W wielu wypadkach wcale nie trzeba tworzyć kopii całego dysku. Aby nie dopuścić do nadpisania utraconych zasobów, wystarczy wymontować napęd i podłączyć do komputera ze sprawnym systemem operacyjnym na innym dysku. Podłączenie można zrealizować na jeden z trzech sposobów. Pierwszy polega na podłączeniu przewodem wstęgowym SATA wewnątrz obudowy peceta. Mając do dyspozycji zewnętrzną obudowę na dysk, możesz umieścić w niej swój nośnik. I wreszcie możesz podłączyć napęd poprzez przejściówkę USB-SATA. Adaptery tego rodzaju są do nabycia w cenie od ok. 50 do 120 zł. Jeśli masz do czynienia z dyskiem od komputera Apple (z systemem plików HFS+), możesz odczytać jego zawartość z poziomu Windows za pomocą bezpłatnego narzędzia HFS+ for Windows 8/8.1.

Aby zapobiec ponownemu nadpisaniu danych, nie wolno uruchamiać systemu operacyjnego z uszkodzonego nośnika lub z dysku, na którym doszło do utraty danych. Alternatywnie możesz skorzystać z systemu ratunkowego typu Live. Systemy tego rodzaju nie wymagają instalowania. Można je uruchamiać z płyty CD/DVD lub z przygotowanego uprzednio pendrive'a. Należy do nich np. Ultimate Boot CD.

Pamiętaj koniecznie, aby upewnić się, że komputer dokona rozruchu z nośnika optycznego lub podłączonej pamięci USB. W tym celu musisz nacisnąć odpowiedni klawisz tuż po włączeniu komputera (sprawdź w instrukcji obsługi) lub zmienić domyślną kolejność napędów w konfiguracji BIOS-u.

Ukrytych partycje można wyłączać dowolnym programem do partycjonowania dysków, a nawet windowsowym narzędziem DiskPart, które przywołuje się w konsoli tekstowej.

Ukrytych partycje można wyłączać dowolnym programem do partycjonowania dysków, a nawet windowsowym narzędziem DiskPart, które przywołuje się w konsoli tekstowej.

Co począć przy nagłej utracie danych lub awarii sprzętowej

Zanim rozpoczniesz przywracanie utraconych danych, postaraj się zawęzić zakres potencjalnych usterek i ustalić ewentualną przyczynę. Jeśli doszło do omyłkowego usunięcia plików lub sformatowania partycji, zgromadzone w nich treści nie są jeszcze stracone. Po prostu są tylko niewidoczne dla systemu operacyjnego. W takich sytuacjach pomagają programy do przywracania danych takie jak np. bezpłatne narzędzia Recuva i Data Recovery Wizard Free lub komercyjne Abelssoft Undeleter. Podłącz dysk do innego komputera, w którym zainstalujesz i uruchomisz aplikację do przywracania danych. Sposób przywracania usuniętych plików za pomocą programu Recuva opisaliśmy w artykułach „Jak odzyskać pliki z uszkodzonego dysku” i „Przydatne oprogramowanie narzędziowe”.

Jeśli na liście napędów w Windows brakuje jednego z dysków, prawdopodobnie jest tylko „ukryty”. Możesz przywrócić jego widzialność, korzystając z programu partycjonującego takiego jak Easeus Partition Master lub narzędzia konsolowego DiskPart, które jest domyślnym składnikiem systemu Windows. Parametr wymagany do przywrócenia widzialności dysku to set id=1. Więcej szczegółów na temat polecenia DiskPart znajdziesz na stronach pomocy technicznej Microsoftu (informacje w języku angielskim).

Jako nośniki do przechowywania dużych ilości danych ciągle najbardziej popularne są konwencjonalne dyski talerzowe (ferromagnetyczne). Dla uproszczenia określamy je mianem dysków HDD (Hard Disk Drives) w dalszej części materiału – także, aby odgraniczyć je od dysków SSD (Solid State Disks). Te ostatnie gromadzą dane w pamięci flash i w przeciwieństwie do dysków talerzowych nie są wyposażone w ruchome elementy.

Rzut oka na uszkodzony dysk talerzowy. W takich wypadkach nie pomoże żaden program. Pozostaje oddać sprzęt do specjalistycznego laboratorium odzyskiwania danych.

Rzut oka na uszkodzony dysk talerzowy. W takich wypadkach nie pomoże żaden program. Pozostaje oddać sprzęt do specjalistycznego laboratorium odzyskiwania danych.

Gdy mowa o ruchomych podzespołach dysku, warto wspomnieć, że każdy model HDD wydaje dźwięki – przede wszystkim podczas rozruchu i operacji zapisu/odczytu. Jeśli dysk uległ uszkodzeniu mechanicznemu, np. na skutek uderzenia głowicami o obracające się talerze magnetyczne (tzw. head crash), dobywają się z niego znacznie inne odgłosy. Jeżeli słyszysz stukanie bądź szuranie, twój dysk prawdopodobnie jest uszkodzony mechanicznie. W takiej sytuacji natychmiast wyłącz komputer, odłącz od zasilania i nie próbuj ponownie włączać. Pod żadnym pozorem nie próbuj odzyskać danych na własną rękę. Ryzyko zwiększenia szkody na skutek ponownego zderzenia się głowic z powierzchnią talerzy magnetycznych jest zbyt wysokie. Jeśli bardzo zależy ci na utraconych zasobach, a nie masz do dyspozycji zapasowej kopii, pozostaje ci tylko wymontować dysk HDD i oddać go do laboratorium świadczącego usługi odzyskiwania danych. W wielu punktach standardowa ekspertyza jest bezpłatna. Miej jednak na względzie, iż pomoc w przywracaniu danych jest zazwyczaj bardzo droga. Zależnie od uszkodzenia nośnika usługa może kosztować od tysiąca do kilku tysięcy złotych. Na rynku jest bardzo wiele firm świadczących usługi w tym zakresie. Godny polecenia jest m.in. renomowany Kroll Ontrack.

Specjalistyczne laboratoria służą pomocą nie tylko w wypadku mechanicznych uszkodzeń napędu, lecz także w razie awarii elementów elektronicznych. Niektóre z nich dysponują obszernymi magazynami części zamiennych, więc są w stanie dostarczyć odpowiednie podzespoły nawet do starszych modeli dysków HDD i uratować dane uznane za stracone.

Paragon Backup & Recovery to bardzo funkcjonalny program archiwizujący. Potrafi sporządzać zapasowe kopie całych folderów, partycji i dysków.

Paragon Backup & Recovery to bardzo funkcjonalny program archiwizujący. Potrafi sporządzać zapasowe kopie całych folderów, partycji i dysków.

Nie tylko dyski HDD – odzyskiwanie danych z innych nośników

Do utraty danych może dojść, rzecz jasna, nie tylko na dysku HDD, lecz także na nośnikach innych typów – dyskach SSD, pendrive'ach, kartach pamięci, urządzeniach przenośnych i płytach CD/DVD. W razie błędów odczytu nośników optycznych, niekiedy wystarczy przetrzeć płytę miękką szmatką (najlepiej od środka do zewnątrz – ruchami po linii prostej, nie zaś ruchami okrężnymi). Drobne rysy można usunąć za pomocą specjalnej pasty polerskiej. Ponadto mogą ci się przydać takie narzędzia jak IsoBuster (wersja demonstracyjna), IsoPuzzle i Unstoppable Copier. Istotną rolę w odczytywaniu uszkodzonych płyt CD lub DVD odgrywa także napęd. W razie problemów warto więc spróbować odzyskać dane z nośnika w innym napędzie CD/DVD – np. u krewnych lub znajomych.

Odzyskiwanie danych z dysków SSD rządzi się zupełnie innymi prawami niż w napędach talerzowych. Podczas usuwania danych Windows w wersji 7 i nowszych sygnalizuje nośnikowi, że z pewnością można nadpisać zwolniony obszar. Używa do tego polecenia TRIM (TRends & Indices for Monitoring data). W trakcie tej czynności dane są nie tylko ukrywane, lecz fizycznie usuwane z dysku. Dlatego w razie omyłkowego skasowania danych z dysku SSD należy natychmiast wyłączyć funkcję TRIM. Przywołaj w tym celu okno uruchamiania (klawisze [Windows R]) i wprowadź polecenie fsutil behavior set disabledeletenotify 1.

Jeżeli jednak dysk SSD uległ awarii sprzętowej, pozostaje tylko próba odzyskania danych w laboratorium. Zazwyczaj okazuje się trudna i kosztowna. W przeciwnym razie możesz spróbować uratować dane jednym z programów, które stosuje się także w wypadku dysków HDD.

Abelssoft Undeleter służy do przywracania omyłkowo usuniętych plików. Program jest bardzo łatwy w użyciu. Wystarczy wskazać dysk i zainicjować odzyskiwanie. W wyjątkowo trudnych wypadkach pomaga analiza w trybie Deep Scan.

Abelssoft Undeleter służy do przywracania omyłkowo usuniętych plików. Program jest bardzo łatwy w użyciu. Wystarczy wskazać dysk i zainicjować odzyskiwanie. W wyjątkowo trudnych wypadkach pomaga analiza w trybie Deep Scan.

Dane utracone z nośników takich jak pamięć USB, karty SD i podobnych można przywracać za pomocą narzędzi Testdisk & Photorec. Sposób korzystania z tych aplikacji objaśniliśmy krok po kroku w poradniku „Jak odzyskać skasowane zdjęcia – poradnik dla każdego”.

Szczególną kategorię sprzętu stanowią tablety i smartfony, bo dostęp do takich urządzeń przenośnych z poziomu Windows jest możliwy z reguły tylko za pośrednictwem protokołu MTP (Media Transfer Protocol). Urządzenia te nie są więc widoczne jako urządzenia pamięci masowej, czego wymagają aplikacje do odzyskiwania danych w Windows. Jeśli utracone dane znajdują się na karcie microSD, można spróbować odzyskać je poprzez czytnik kart, który jest w Windows widoczny jako oddzielny dysk. Prostsze okazuje się przywracanie plików usuniętych z wewnętrznej pamięci odblokowanych („zrootowanych”) urządzeń działających pod kontrolą Androida. Doskonale nadają się do tego aplikacje takie jak DiskDigger photo recovery i Undelete for Root Users. Przygotowaliśmy trzy poradniki, w których opisujemy, co robić w razie awarii i jak rozwiązywać problemy z urządzeniami przenośnymi. Cenne wskazówki znajdziesz w artykułach „Reanimowanie iPhone’a i smartfona z Androidem”, „Flashowanie Androida nie wyszło? Sprawdź, co robić” i „System awaryjny Androida”.

Strzępki plików

Niekiedy udaje się odzyskać tylko fragmenty utraconych plików. Nie poddawaj się. Być może okaże się, że zawierają właśnie najbardziej cenne dane. W materiale „Naprawianie uszkodzonych plików” radzimy, jak ustalać typ przywróconych fragmentów plików. Podpowiadamy, w jaki sposób odzyskiwać treści multimedialne z uszkodzonych plików, naprawiać skompresowane archiwa i ratować dokumenty PDF. Metody przywracania treści z dokumentów Office'a opisaliśmy w artykule „Office 2007 i 2010 – Jak odzyskiwać treści z uszkodzonych dokumentów Office’a”. Wiele cennych wskazówek znajdziesz także w materiale „Ratowanie utraconych zasobów – jak odzyskać swoje dane”.

W internecie oferuje swoje usługi bardzo wiele firm zajmujących się odzyskiwaniem danych z uszkodzonych nośników. (Źródło: Kroll Ontrack)

W internecie oferuje swoje usługi bardzo wiele firm zajmujących się odzyskiwaniem danych z uszkodzonych nośników. (Źródło: Kroll Ontrack)

Prewencja – kopie zapasowe i nadzorowanie S.M.A.R.T.

Na koniec pragniemy przytoczyć kilka faktów. Systematyczne badania dysków twardych wykazują, iż w ciągu trzech pierwszych lat eksploatowania ulega utracie jedna czwarta nośników HDD. Podczas gdy większość podzespołów komputera można wymienić stosunkowo tanio i bezproblemowo, w wypadku nośnika nie chodzi przecież o sam sprzęt. Znacznie bardziej cenne okazują się zazwyczaj składowane na nim dane. Dlatego zalecamy zabezpieczać się, tworząc zawczasu zapasowe kopie swoich zasobów. Pomogą ci w tym takie programy jak np. Paragon Backup & Recovery czy Toucan.

Użytkowników urządzeń przenośnych z systemem Android, iOS lub Windows Phone zachęcamy do sporządzania kopii zapasowej w chmurze. Stosując to rozwiązanie, nie utracą swoich danych nawet w razie awarii, zgubienia lub kradzieży sprzętu.

Programy takie jak Acronis Drive Monitor i CrystalDiskInfo pomagają nadzorować bieżący stan dysków HDD. Odczytują wartości systemu S.M.A.R.T. (Self Monitoring, Analysis and Reporting Technology) i uderzają na alarm, gdy wyniki przekraczają krytyczny poziom. W ten sposób narzędzia ostrzegają zawczasu przed zbliżającą się awarią. Podobne narzędzie do dysków SSD nosi nazwę SSDlife. Wpływ na żywotność danych ma także jakość nośnika, na którym są składowane – przede wszystkim w serwerach NAS i komputerach pracujących przez całą dobę. Wprawdzie lepszy dysk kosztuje kilkadziesiąt złotych więcej, za to być może zaoszczędzi ci czasu i nerwów. Pamiętaj, że ratowanie utraconych danych jest bardzo drogie i nie ma pewności, że zakończy się sukcesem.