Sztuczki z BIOS-em i UEFI - optymalne ustawienia [PORADNIK]

BIOS lub UEFI stanowi trzon oprogramowania w komputerze. Jego ustawienia mają ogromny wpływ na wydajność i stabilność działania systemu. Podpowiadamy, jak je optymalizować. Ponadto zamieszczamy zbiór cennych porad dotyczących BIOS-u i UEFI.


Za rozruch komputera po jego włączeniu i wczytanie systemu operacyjnego odpowiada specjalne oprogramowanie. Jest ono zapisane w układzie scalonym na płycie głównej. W starszych pecetach nosi nazwę BIOS (Basic Input/Output System). W nowszych modelach używa się raczej takich określeń jak firmware, oprogramowanie wewnętrzne i oprogramowanie układowe. Tu zadanie leciwego BIOS-u przejęło UEFI (Unified Extensible Firmware Interface). Jednak mimo wszystko prawie każdy nowy komputer stacjonarny i przenośny dysponuje konwencjonalnym BIOS-em lub jego emulacją obok nowoczesnego UEFI. Dzięki temu można instalować w nim i uruchamiać starsze systemy operacyjne.

Zakres ustawień dostępnych w oprogramowaniu wewnętrznym ustala producent. Laptopy zapewniają przeważnie skromne możliwości konfiguracyjne, nieco większe dają komputery do zadań biurowych. Za to w komputerach przeznaczonych do gier można zmieniać konfigurację w niemalże najdrobniejszych szczegółach. Nazwy poszczególnych ustawień, ich lokalizacja i dostępność w danym modelu zależy od producenta komputera lub płyty głównej. Dlatego nie poszukuj w swoim oprogramowaniu układowym koniecznie takich samych nazw, które znajdziesz w dalszej części artykułu, lecz postaraj się znaleźć wpisy o podobnym znaczeniu.

Zobacz również:

  • Windows 11 na starszym komputerze? Asus ma na to sposób!

1. Przywoływanie menu oprogramowania wewnętrznego

Aby dostać się do ustawień BIOS-u lub UEFI, trzeba nacisnąć określony klawisz tuż po włączeniu komputera. W większości komputerów jest to klawisz [Delete], [F2] lub [Esc]. Informacja, który klawisz prowadzi do menu konfiguracyjnego, widnieje zazwyczaj przez chwilę na ekranie powitalnym. Nowoczesne pecety, w szczególności modele wyposażone w dysk SSD, uruchamiają się tak szybko, że ciężko znaleźć właściwy moment na naciśnięcie wspomnianego klawisza. Jeśli nie widzisz tej informacji, zajrzyj do instrukcji obsługi lub na stronę producenta danej płyty głównej.

Obsługa BIOS-u jest bardzo intuicyjna. Klawiszami strzałek przemieszcza się pomiędzy poszczególnymi parametrami, a klawiszem [Enter] potwierdza swój wybór. Po wprowadzeniu żądanych ustawień zamknij menu klawiszem [Esc] lub [F10], zapisz zmiany i uruchom ponownie komputer, aby zostały wprowadzone. Jeśli kupiłeś komputer PC lub laptopa w ciągu ostatnich kilku lat, to jest bardzo duża szansa, że będziesz miał UEFI zamiast tradycyjnego BIOS-u na pokładzie. Najszybszym sposobem na przejście do ekranu konfiguracyjnego BIOS/UEFI w nowym komputerze jest dostęp do niego za pomocą systemu Windows 10. Aby to zrobić uruchom komputer, przejdź do przycisku zasilania i z wciśniętym przyciskiem Shift kliknij Uruchom ponownie.

Alternatywnie, możesz przejść do Ustawień > Aktualizacja i Zabezpieczenia > Odzyskiwanie, a następnie w opcji Uruchamianie zaawansowane kliknąć Uruchom ponownie teraz. System Windows 10 uruchomi się ponownie. Pojawi się informacja Wybierz opcję, a do wyboru będziesz miał Kontynuuj, rozwiązywanie problemów oraz wyłącz komputer. Kliknij Rozwiązywanie problemów i przejdź do opcji zaawansowanych, gdzie zobaczysz Uruchom oprogramowanie układowe UEFI.

Sztuczki z BIOS-em i UEFI - optymalne ustawienia [PORADNIK]

2. Aktualizowanie oprogramowania wewnętrznego

Jaki może być sygnał, że trzeba zaktualizować BIOS, a w przypadku nowszych płyt, jego następcę - UEFI? A choćby taki, że po kupieniu nowego procesora lub pamięci, instalacji ich na płycie głównej i uruchomieniu komputera okazuje się, że Twoja maszyna nie widzi tego podzespołu, a proces wczytywania systemu jest przerywany. Możesz także znaleźć informację o płycie głównej w samym systemie Windows 10 - wpisz w pole wyszukiwania msinfo32.exe i naciśnij Enter. W okienku z informacjami o sprzęcie zobaczysz producenta płyty, jej nazwę oraz używaną wersję BIOS.

Sztuczki z BIOS-em i UEFI - optymalne ustawienia [PORADNIK]

msinfo32, foto: H Tur/PC World

Pliki aktualizacyjne są często dostępne na stronach producenta płyty głównej. Jeżeli twoja płyta używa UEFI, możesz pobierać je automatycznie poprzez menu lub narzędzia oferowane przez samo UEFI. Po znalezieniu pliku po prostu pobierz go na komputer. Uwaga - wpisuj nazwę płyty staranie, ponieważ nawet jedna różnica w cyfrze może sprawić, że pobierzesz plik aktualizacyjny dla innego modelu.

Aby uniknąć potencjalnych szkód, zanim rozpoczniesz aktualizację BIOS, wykonaj kopię zapasową wszystkich istotnych dla Ciebie plików. Co prawda podczas nieprawidłowej aktualizacji dane na dysku twardym nie powinny być w żaden sposób zagrożone, ale jeśli wystąpi jakaś poważna awaria, możesz utracić do nich dostęp - komputer nie będzie się uruchamiać. Dzięki kopii zapasowej masz możliwość kontynuowania ich użytkowania na innym sprzęcie, np. laptopie.

Istnieją trzy sposoby aktualizacji firmware:

  • aktualizacja pod Windows - jeśli chcesz zainstalować aktualizację bezpośrednio w Windows, a masz plik .exe, po prostu go uruchom. Może być to cały program, który po uruchomieniu poda wersję BIOS oraz dokładny model płyty, wiele z nich umożliwia także przetestowanie, jak będzie sprawować się system po wprowadzeniu aktualizacji;
  • aktualizacja przez BIOS lub UEFI - w wielu współczesnych płytach głównych, znajdziesz w menu BIOS-u lub UEFI zintegrowany program, służący do aktualizacji firmware. W takim przypadku nie musisz odwiedzać stron producenta płyty i szukać pliku ręcznie, ponieważ - jeśli komputer jest połączony z siecią - program ten pobierze odpowiedni plik aktualizacyjny automatycznie. Jeśli nie ma takiej opcji, pobierz plik ze strony producenta (rozszerzenie .bin), a następnie zapisz go na dysku twardym i wskaż w narzędziu znajdującym się w BIOS/UEFI;
  • aktualizacja pod DOS - tu będzie potrzebny pendrive, sformatowany w systemie FAT-16 i z sektorem rozruchowym z Ox80. W Windowsie nie ma narzędzi umożliwiających wykonanie takiej operacji, ma ją jednak wiele darmowych aplikacji, jak PeToUSB. Należy w nim zaznaczyć opcje "Allow formatting" oraz "Enable LBA (FAT16X)" i odznaczyć "Copy Options". Po wybraniu START, pendrive zostanie sformatowany jako rozruchowy, ale nie będzie mieć jeszcze żadnych plików. Skopiuj na pendrive plik aktualizacyjny BIOS-u. Jeśli ma on formę archiwum .zip, rozpakuj go wcześniej na dysku. Znajdzie się tam z pewnością program do aktualizacji, a także minimum jeden plik więcej - z rozszerzeniem BIN (dla BIOSU-u Award), ROM (dla BIOS-ów od AMI i Phoenix) oraz mający w nazwie litery i cyfry (np. 3A0). Jeśli po rozpakowaniu widzisz takie pliki, jak "Autoexec.bat" lub "Update.bat", jest to doskonała wiadomość - aktualizacja będzie niezwykle prosta. Skopiuj rozpakowane pliki na pendrive - gdy jest między nimi któryś z dwóch wymienionych, automatycznie rozpocznie proces instalacji przy uruchamianiu maszyny. Dlatego tak ważne jest, aby miał "pod ręką" wszystkie pliki z aktualizacji BIOS.

3. Szybszy rozruch komputera

Jeśli chcesz skrócić czas rozruchu systemu, wyłącz wszystkie spowalniacze w oprogramowaniu układowym. W wielu starszych pecetach BIOS inicjuje test pamięci tuż po włączeniu komputera. Aby przyspieszyć ten proces, poszukaj pola Quick Boot lub Fast Boot i ustaw w nim opcję Enabled. Znajduje się z reguły w menu Advanced BIOS Features. W ten sposób można przyspieszyć rozruch maksymalnie o 70 procent. Zresztą, obecne podzespoły (np. moduły pamięci) działają na tyle niezawodnie, że wystarczy jeden przebieg testowy.

Optymalna kolejność napędów pozwala zaoszczędzić kilka dodatkowych sekund. Każdy BIOS oferuje możliwość zmiany kolejności sprawdzania napędów pod kątem systemów operacyjnych. Dostosowując ją do swoich potrzeb, możesz skrócić czas rozruchu komputera. Przeskocz do menu Boot | Boot Priority Order i umieść dysk z partycją systemową na pierwszym miejscu. Od tej pory komputer będzie z miejsca wczytywał system z dysku twardego, nie sprawdzając, czy w napędzie CD/DVD jest płyta z systemem operacyjnym lub w jednym z portów USB tkwi pendrive z odpowiednim systemem. Wspomniany parametr można znaleźć nawet w BIOS-ie laptopa, choć komputery przenośne zapewniają przeważnie bardzo skromny zasób ustawień.

Wyłącz zbędne urządzenia. Nieustannie wzrastająca liczba podzespołów w kolejnych generacjach płyt głównych wydłuża czas rozruchu komputera. Sprawdzanie, czy na płycie znajduje się drugi kontroler napędów lub wewnętrzna karta dźwiękowa, niepotrzebnie spowalnia proces uruchamiania. Dlatego warto powyłączać zbędne urządzenia i/lub kontrolery – chociażby kontroler SATA, jeśli nie jest podłączony do niego dysk. Stosowne ustawienia znajdziesz w menu Peripherals lub podobnym.

4. UEFI – zwiększanie wydajności specjalnymi narzędziami

Nowoczesne wersje UEFI zapewniają wiele ustawień, które można dostrajać, aby podnosić wydajność procesora i pamięci operacyjnej. Użytkownik może nie tylko regulować częstotliwości taktowania procesora i RAM-u, lecz ponadto ustawiać napięcia zasilające poszczególne sloty – i to z dokładnością do trzech miejsc po przecinku. Można przetaktować nawet magistralę PCI Express!. Wszystkie wymienione parametry producenci umieszczają z reguły w tej samej sekcji menu konfiguracyjnego.

W UEFI Asrocka jest to OC Tweaker. U Asusa menu nazywa się Ai Tweaker, u Biostara Performance, zaś w oprogramowaniu MSI OC (Genie). Co ciekawe, nawet użytkownicy, którzy nie mają żadnego pojęcia o przetaktowywaniu, mogą podkręcać płyty główne. Producenci zapewniają z reguły funkcję automatycznego przetaktowywania. W większości takich mechanizmów wystarczy ustawić żądany wzrost wydajności w procentach. Automat samodzielnie zmieni parametry takie jak częstotliwość taktowania i napięcie zasilające, aby uzyskać nieco wyższą wydajność. W razie potrzeby dostosuje prędkość obrotową wentylatorów. Następnie uruchomi ponownie system i przeprowadzi testy obciążeniowe za pomocą programu benchmarkowego. W ten sposób sprawdzi, czy sprzęt działa stabilnie z podwyższonymi parametrami wydajności i czy nie dochodzi do przegrzania podzespołów komputera.

Jeśli test wypadnie dobrze, automat ponownie podniesie wspomniane wartości i przetestuje stabilność działania systemu. Będzie powtarzał te czynności, aż komputer uzyska wydajność podaną przez użytkownika lub utraci stabilność działania ze względu na zbyt wysoką temperaturę wewnątrz obudowy. Oprócz tego wiele modułów RAM obsługuje profile automatycznego przetaktowywania. AMD nadał tej technologii nazwę AMP (AMD Memory Profile), a Intel XMP (Extreme Memory Profile). Korzystając z predefiniowanych schematów ustawień zapisanych w takich profilach, można szybko i wygodnie przetaktować pamięć operacyjną z poziomu menu UEFI, aby wyciągnąć z niej wyższą wydajność.