Ochrona własności przemysłowej - pierwsze kroki

Po kilkunastu latach funkcjonowania w Polsce gospodarki rynkowej pojęcie "własność przemysłowa", obecne wcześniej głównie w języku prawnym, zadomowiło się na dobre w polskiej rzeczywistości gospodarczej.

Po kilkunastu latach funkcjonowania w Polsce gospodarki rynkowej pojęcie "własność przemysłowa", obecne wcześniej głównie w języku prawnym, zadomowiło się na dobre w polskiej rzeczywistości gospodarczej.

Niezależnie od poziomu rozumienia tego terminu przez polskich przedsiębiorców, większość z nich nie ma już wątpliwości, że korzystanie z takich dóbr niematerialnych, jak znaki towarowe, wynalazki, wzory użytkowe czy nazwy handlowe pomaga w osiągnięciu wysokiej pozycji na rynku i uzyskaniu przewagi nad konkurentami, a przez to wpływa w znaczącym stopniu na wartość przedsiębiorstwa. Wydaje się, że czasy, gdy przy wycenie prywatyzowanych dużych polskich przedsiębiorstw uwzględniano każde zniszczone krzesło, a "zapominano" o prawach własności przemysłowej, przeszły już do historii. Przypominają o nich tylko toczące się od lat - jakby ku przestrodze - procesy sądowe.

Ta szczególna rola i stale wzrastające znaczenie własności przemysłowej, jakie daje się wyraźnie zauważyć, zresztą nie tylko w Polsce, skutkują znacznym wzrostem liczby naruszeń praw własności przemysłowej i każą zastanawiać się nad tym, czy i ewentualnie jakie planowe działania mogą i powinni podejmować przedsiębiorcy, aby chronić ten szczególny rodzaj własności, jaką jest własność przemysłowa. Obowiązujące w tym zakresie przepisy polskie, w tym przede wszystkim ustawa prawo własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 r. i ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16 kwietnia 1993 r., oraz przepisy unijne, które od maja br. stanowią część obowiązującego w Polsce systemu prawnego, normują w sposób szczegółowy liczne kwestie dotyczące warunków uzyskania i utrzymania praw do dóbr własności przemysłowej, oraz ich ochrony przed naruszeniami i czynami nieuczciwej konkurencji.

Pamiętaj, że dobra niematerialne, takie jak: oznaczenia przedsiębiorstw, nie zarejestrowane oznaczenia geograficzne, nie zarejestrowane znaki towarowe, rozwiązania o charakterze wynalazków, które nie uzyskały ochrony patentowej, nie zarejestrowane wzory przemysłowe i wzory użytkowe, a także tajemnice produkcyjne, organizacyjne i handlowe przedsiębiorców, należą do domeny "wolności przemysłowej" i każdy może co do zasady z nich korzystać1, dopóki żaden przedsiębiorca nie uzyska prawa wyłącznego do tych dóbr (prawa podmiotowego).

Nie daj się ubiec

Prawa podmiotowe do dóbr własności przemysłowej mają charakter formalny. Są udzielane na rzecz przedsiębiorców, na skutek ich zgłoszenia, w drodze decyzji administracyjnej wydawanej przez Urząd Patentowy RP i chronią one określone dobra, dopóki nie wygasną lub nie zostaną unieważnione przez ten Urząd. Uzyskanie takich praw wymaga zatem wystąpienia ze stosownym zgłoszeniem do Urzędu Patentowego i zaistnienia warunków wymaganych do wydania decyzji przez Urząd, określonych szczegółowo w stosownych przepisach ustawy prawo własności przemysłowej. Prawa te mają bowiem charakter praw wyłącznych i bezwzględnych. Ich bezwzględny charakter zapewnia uprawnionemu wyłączność w zakresie gospodarczej eksploatacji dobra oraz uprawnienie do zakazania naruszeń, pozwalające na skuteczne erga omnes ściganie tych naruszeń.

Udzielenie praw wyłącznych na dobra własności przemysłowej opiera się na zasadzie pierwszeństwa. Przyznanie ochrony na wynalazek czy znak towarowy następuje na rzecz tego podmiotu, który jako pierwszy dokonał zgłoszenia do ochrony. Należy zatem działać bez zbędnej zwłoki. Opóźnienie w zgłoszeniu dobra do ochrony w Urzędzie Patentowym może spowodować, że utracisz prawo do jego ochrony, zanim jeszcze zdołasz je uzyskać.

Jeśli nie udało Ci się uzyskać praw podmiotowych w drodze decyzji Urzędu Patentowego, a eksploatujesz przemysłowo dane dobro, możesz je chronić przed nieuczciwym działaniem innych przedsiębiorców, w ramach ochrony swojego interesu jako przedsiębiorcy (w oparciu o przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji).

Używaj albo trać

Kontroluj na bieżąco stan wykorzystania w Twoim przedsiębiorstwie uzyskanych praw podmiotowych na dobrach własności przemysłowej i dokumentuj ten stan.

Pamiętaj, że nieużywanie przez uprawnionego przez określony czas przysługujących mu praw podmiotowych do dóbr własności przemysłowej rodzi w przypadku większości tych praw niekorzystne dla niego, często nieodwracalne, skutki prawne. Najpoważniejszy z nich polega na utracie nieużywanych praw. Sytuacja ta jest dość często wykorzystywana przez konkurentów rynkowych, którzy mogą inicjować postępowania przed UP zmierzające do wygaszenia praw. Warto pamiętać, że prawa na dobrach własności przemysłowej mogą być przedmiotem licencji. Korzystanie z prawa przez licencjobiorcę na podstawie umowy przynosi, niezależnie od korzyści finansowych, także korzyść w postaci skutecznej obrony przed zarzutem nieużywania prawa. Używanie prawa przez licencjobiorcę jest bowiem w tym zakresie traktowane jak używanie prawa przez uprawnionego - zapobiega zatem jego wygaśnięciu. Istotną sprawą, o której powinieneś pamiętać, jest dopełnianie wymogów formalnych potrzebnych do utrzymania ochrony przysługującego prawa. Ochrona większości praw na dobrach własności przemysłowej jest czasowa. Często wymaga jej formalnego przedłużania (w przewidzianym przepisami terminie) na kolejny okres ochronny i zapłaty stosownych opłat z tego tytułu. Niedopełnienie tych obowiązków może prowadzić do wygaśnięcia prawa.

Zachowaj czujność

Obserwuj na bieżąco działania rynkowe innych przedsiębiorców, w szczególności Twoich konkurentów rynkowych, pod kątem ewentualnych naruszeń Twoich praw.

Sytuacja na rynku jest dynamiczna, a w Twoim interesie jest jak najszybsze "wyłapywanie" prób naruszeń Twoich praw i jak najszybsza reakcja na te naruszenia. W każdym przypadku, gdy zauważysz działanie, które budzi Twój niepokój, bezzwłocznie uzyskaj opinię prawną dotyczącą tego działania i jego przewidywanych skutków dla Twoich praw i interesów. Nie lekceważ i nie odkładaj na później żadnego przypadku, który budzi Twój niepokój czy wątpliwości. Działaj sprawnie. Pamiętaj, że brak Twojej reakcji na naruszenie przysługujących praw w znakomitej większości przypadków obróci się przeciwko Tobie, może prowadzić do osłabienia (rozwodnienia) Twojego prawa, a w skrajnych przypadkach nawet do braku możliwości dochodzenia jego ochrony. Pamiętaj, że oszczędzasz więcej, działając jeszcze przed powstaniem poważnego problemu.

Walcz o swoje

Broń przysługujących Ci praw. Pamiętaj że nie broniąc swych praw, dajesz innym sygnał, że mogą je naruszać. Jeśli masz uzasadnione podstawy, by twierdzić, że doszło do naruszenia lub zagrożenia Twoich praw, wykorzystaj przysługujące Ci środki prawne w celu ich ochrony. Ustawodawca stawia do Twojej dyspozycji zarówno środki cywilne, które mają największe znaczenie (możesz żądać nie tylko zaprzestania bezprawnych działań i usunięcia ich skutków, ale także finansowego zadośćuczynienia), jak i środki karne - sankcje karne, których zastosowanie możesz inicjować, składając stosowne wnioski. Staraj się tam, gdzie można, korzystać z możliwości polubownego rozwiązywania powstałych sporów. Pamiętaj, że procesy sądowe są długotrwałe i kosztowne. Jeśli zdecydowałeś się walczyć na drodze sądowej, pamiętaj, że postępowanie sądowe rządzi się swoimi regułami i wymogami. Lekceważenie ich może grozić przegraną, niezależnie od tego, że merytorycznie masz rację.

Nie naruszaj!

Nie ignoruj zarzutów innych przedsiębiorców dotyczących naruszenia ich praw. Jeśli ktoś zarzuci Ci naruszenie przysługujących mu praw własności przemysłowej, nie ignoruj tego zarzutu, lecz dokonaj dokładnej analizy merytorycznej i prawnej. Oceń zasadność tych zarzutów i ryzyko dalszych działań. Pamiętaj, że brak świadomości naruszeń nie wyłącza odpowiedzialności. Jeśli po analizie dojdziesz do wniosku, że masz uzasadnione podstawy twierdzić, iż zarzuty są nieuzasadnione, przedstaw drugiej stronie swoje racje.

Podstawowe pojęcia:

Dobra niematerialne to dobra, które nie mają postaci materialnej, nie są rzeczami i istnieją niezależnie od rzeczy (np. utwory literackie, znaki towarowe), a rzeczy stanowią dla nich jedynie substrat umożliwiający ich poznanie i korzystanie z nich.

Własność przemysłowa to pojęcie zbiorcze, użyte po raz pierwszy w Konwencji Paryskiej o ochronie własności przemysłowej z 20 marca 1883 r. Obejmuje tę grupę dóbr niematerialnych, których rola i znaczenie ujawniają się w szeroko rozumianym przemyśle, a więc we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, bez względu na to, czy dobra te są twórczym wynikiem wysiłku ludzkiego, czy też przenosząc jedynie określone informacje - są instrumentem marketingu. Obejmuje takie dobra niematerialne, jak: patenty na wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, nazwy handlowe, geograficzne oznaczenia pochodzenia towarów, topografie układów scalonych, nowe odmiany roślin oraz tajemnice techniczne, organizacyjne i handlowe przedsiębiorców.

1. J.Szwaja Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, C.H.Beck Warszawa 2000, s. 53.

Krystyna Włodarczyk jest radcą prawnym, byłym sędzią. Prowadzi w Warszawie kancelarię prawną, specjalizującą się w sprawach dotyczących praw własności intelektualnej i przemysłowej. http://www.iprights.pl .


Zobacz również