Zaczęło się od Memeksu

Idee leżące u podstaw World Wide Web uważamy dzisiaj za oczywistość. Kilkadziesiąt lat temu były to koncepcje rewolucyjne, które miały całkowicie odmienić świat informacji.

Idee leżące u podstaw World Wide Web uważamy dzisiaj za oczywistość. Kilkadziesiąt lat temu były to koncepcje rewolucyjne, które miały całkowicie odmienić świat informacji.

Choć za twórcę samej idei hipertekstu jest dzisiaj uważany Vannevar Bush, jeszcze przed drugą wojną zdawano sobie sprawę, że ludzkość tonie w informacji, decyzje podejmowane są nierzadko bez pełnej wiedzy o danym problemie, a naukowcy i inżynierowie powielają często prace już kiedyś wykonane i rozwiązują już rozwiązane problemy.

Paul Otlet, belgijski naukowiec, znany przede wszystkim jako ojciec nowoczesnej informacji naukowej i twórca Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej, powszechnie stosowanej w bibliotekach, zaproponował w latach 20. koncepcję protohipertekstu, zgodnie z którą wszystkie dokumenty powinny być podzielone na najmniejsze logiczne fragmenty i zapisane na zindeksowanych kartach, powiązanych odsyłaczami. Takie podejście znacznie lepiej odzwierciedlało nielinearny sposób myślenia ludzi.

Z kolei znany pisarz Herbert George Wells zaproponował w latach 30. utworzenie World Brain (mózg świata). Esej The Brain Organization of the Modern World przedstawiał wizję magazynu wiedzy i idei pozyskanych, uporządkowanych, podsumowanych, objaśnionych i porównanych. Wells przewidywał, że mogą się do tego przydać nowe osiągnięcia techniczne, jak mikrofilmy. Każda zainteresowana osoba mogłaby usiąść przy swoim projektorze i zapoznać się z mikrofilmową repliką każdego zgromadzonego w bazie dokumentu.

Z oczywistych powodów technicznych i ekonomicznych propozycje te pozostały jedynie na papierze - bez komputerowych metod przetwarzania danych były wówczas utopią, choć trafiały w sedno problemu.

Memex

Historia hipertekstu rozpoczyna się dopiero w 1945 roku, gdy Vannevar Bush opublikował w lipcowym numerze "The Atlantic Monthly" artykuł zatytułowany As We May Think. Argumentował, że po zakończeniu wojny należy podjąć naukowe próby znacznego zwiększenia fizycznych możliwości dotarcia do całej zgromadzonej wiedzy.

Herbert George Wells w 1943 r. (fot. Yousuf Karsh)

Herbert George Wells w 1943 r. (fot. Yousuf Karsh)

Artykuł opisywał futurystyczne urządzenie o nazwie Memex. Był to elektromechaniczny pulpit połączony z obszernym archiwum mikrofilmów, potrafiący wyświetlać dowolny dokument z tej biblioteki, a także automatycznie przechodzić zgodnie z zawartymi w dokumentach odwołaniami do innych stron lub dokumentów. Byłoby to urządzenie, podobne w pewnych szczegółach do rozwiązań World Wide Web, ale z propozycjami, które do dziś nie zostały poprawnie zrealizowane. Memex był oparty na technikach wówczas jeszcze w dużej mierze przyszłościowych, jak mikrofilmy o wysokiej rozdzielczości, taśmy, ekrany, kamery, wszystko połączone elektromechanicznymi urządzeniami sterującymi. Byłby to oparty na mikrofilmach prekursor komputera osobistego.

System nie zawierał jednak automatycznej funkcji wyszukiwania danych ani schematu metadanych, takich jak standardowa klasyfikacja biblioteczna czy hipertekstowy zbiór elementów w rodzaju Dublin Core. Od użytkownika oczekiwano opracowania specyficznego kodu, którego znaczenie byłoby zapisywane w osobistej książce kodu. Użytkownik indeksowałby każdy wpis - ilustracje, adnotacje, rękopisy, maszynopisy itd. Sięgając do książki z kodem, można by odtworzyć komentowane czy generowane strony.

Co interesujące, Memex stał się inspiracją MyLifeBits, współczesnego projektu Gordona Bella z centrum badawczego Microsoft Research - opartego na bazie danych cyfrowego zbioru fotografii, dokumentów, kontaktów z innymi, możliwych do adnotowania, zindeksowania i przeszukiwania.

Wcześniej jednak idea ta bezpośrednio wpłynęła na prace Douglasa Engelbarta, doprowadziła także Teda Nelsona do koncepcji hipertekstu i hipermediów.

Xanadu - niedokończona rewolucja

Vannevar Bush (1890-1974)

Vannevar Bush (1890-1974)

Ideowym "wnukiem" Busha jest Theodor Holm Nelson - twórca terminu "hipertekst" (1965) i pionier technik informacyjnych. W 1960 roku, jako świeżo upieczony absolwent Harvardu, zainicjował Xanadu - projekt procesora tekstu, mogącego gromadzić wiele kolejnych wersji dokumentów i pokazywać różnice między nimi. Chociaż procesor nie został ukończony, jego model wzbudził zainteresowanie i zainspirował innych informatyków.

Oprócz wdrożenia podstawowej idei Nelson chciał opracować mechanizm ułatwiający "niesekwencyjne pisanie", w trakcie którego można wybrać własną ścieżkę w ramach elektronicznego dokumentu. Ideę tę przedstawił w liście do Association for Computing Machinery, nazywając ją zippered lists (błyskawiczne wykazy). Wykazy takie pozwoliłyby tworzyć dokumenty z fragmentów innych dokumentów - idea, którą określił potem mianem transkluzji. W 1967 roku nazwał swój projekt Xanadu na cześć poematu Kubla Khan Samuela Taylora Coleridge'a.

Ted Nelson opublikował swoje wizjonerskie idee w 1974 roku w książce Computer Lib/Dream Machines oraz w 1981 w "Literary Machines". Wiele proponowanych cech Xanadu znalazło się w innych systemach hipertekstu, szczególnie w WWW i systemach Wiki. Między innymi transkluzja jest stosowana w dokumentach HTML w postaci pływających ramek, agregatory RSS zaś dostarczają zestawienia stron złożonych z dokumentów znajdujących się w oddzielnych miejscach. Powoli rozwija się też system mikropłatności, który był istotnym aspektem ekonomicznym Xanadu.

Engelbart i oN-Line System

oN-Line System (NLS), przeznaczony do współpracy wielu użytkowników, zaprojektowali w latach 60. Douglas Engelbart i badacze z Augmentation Research Center w Stanford Research Institute. Był to pierwszy system wykorzystujący łącza hipertekstowe, mysz komputerową (skonstruowaną przez Engelbarta i Billa Englisha), monitor, okna, prezentacje komputerowe i inne nowoczesne pomysły. Finansowały go ARPA, NASA i U.S. Air Force.

Aspen Movie Map był pierwszym systemem hipermedialnym.

Aspen Movie Map był pierwszym systemem hipermedialnym.

NLS zaprojektowano do pracy na maszynie Scientific Data Systems SDS 940 z 96 MB pamięci dyskowej. Mógł działać jednocześnie na 16 stacjach roboczych z monitorami, trójprzyciskową myszą i klawiaturą akordową. Został ukończony w 1968 roku i 8 grudnia zademonstrowany gronu specjalistów w San Francisco. Zyskał sobie wtedy przydomek "The Mother of All Demos", bo pokazał funkcje w sposób nigdy przedtem nie stosowany. System połączono za pomocą wydzierżawionej linii telefonicznej z Menlo Park w Kalifornii, gdzie zgromadzili się członkowie ARC, i demonstrowano go na dużym ekranie projekcyjnym - prezentację prowadził Douglas Engelbart.

Jedną z najbardziej rewolucyjnych cech NLS był Journal, opracowany w 1970 r. przez Davida Evansa, jako część jego pracy doktorskiej. Ten prymitywny jeszcze program do pracy grupowej, oparty na hipertekście, można uznać za protoplastę wszystkich współczesnych, opartych na serwerze systemów do wspólnego opracowywania dokumentów, jak Wiki.

Niepowodzenie NLS, a potem i Augmentation Research Center (w 1976 r.), było spowodowane trudnością obsługi programu, nieprojektowanego pod kątem ergonomii interfejsu. Użytkownik musiał się uczyć skomplikowanych poleceń, a klawiatura akordowa wymagała opanowania 5-bitowego kodu binarnego. Gdy powstał ARPANET, współdzielone oprogramowanie, wygodne w niewielkich zespołach, stało się niepraktyczne w większych sieciach; zostało zastąpione pracą na minikomputerach, a potem mikrokomputerach. Próby przeniesienia NLS do innego systemu, jak PDP-10, a potem DEC 20, były udane, ale nie przyniosło to sukcesu samemu systemowi poza Stanfordem.

Wielu badaczy ze Stanfordu opuściło zespół, niektórzy przenieśli się do Xerox PARC, a SRI sprzedał system NLS firmie Tymshare, która w 1977 roku przemianowała go na Augment, z kolei Tymshare została zakupiona na początku lat 80. przez McDonnell Douglas. Program HyPerform, sprzedawany przez NDMA, jest potomkiem NLS/Augment.


Zobacz również